Ook slapen in het bed van de baas is werken

Binnenkort moet een besluit vallen over de status van nachtdiensten. Wordt 's nachts door brandweerlieden en artsen gewerkt of gerust?...

Door Ron van Gelderen

Fred van Hengst beleefde zondag een bijzonder onrustige nacht. Al na een uurtje slapen moest de Rotterdamse brandweerman uitrukken voor een kleine brand. Middenin de nacht was het opnieuw raak. Ditmaal betrof het een flinke fik die zich pas na enkele uren liet bedwingen.

Enkele dagen later laat de slapeloze nacht zich nog steeds voelen. 'Vooral je hart krijgt iedere keer weer een opdonder', zegt Van Hengst (47). 'Je schrikt wakker, je kleedt je aan en je rukt uit. Het is lichamelijk zwaar. Zeker nu ik wat ouder word, duurt het langer voordat mijn lijf zich heeft hersteld. Aan het eind van een drukke nacht kan ik nauwelijks de slaap vatten. Het is erger dan een jetlag.'

Van Hengst voert een proefproces over de nachtdiensten. Hij eist van zijn werkgever dat de Europese arbeidstijdenrichtlijn en de Nederlandse arbeidstijdenwet strikt worden toegepast. Op papier mag hij maximaal 48 uur per week werken, inclusief de uren die hij 's nachts doorbrengt in het bed dat de baas beschikbaar stelt. In de praktijk is hij gemiddeld 54 uur per week op de brandweerkazerne, omdat niet alle uren 's nachts worden meegeteld. De rechter moet dit voorjaar een oordeel vellen in deze kwestie.

De status van de zogenoemde aanwezigheidsdiensten 's nachts houdt met name brandweerlieden en ziekenhuisartsen al enkele jaren bezig. Wordt in het bed van de baas gewerkt of gerust? Gewerkt, menen de werknemers. Alle uren die verplicht op de werkplek moeten worden doorgebracht, zijn immers arbeidsuren. Gerust, reageren de werkgevers. Alle uren waarop geen arbeid wordt verricht, zijn vrije uren.

Brandweerman Van Hengst is de derde op rij die juridische stappen neemt. Spaanse artsen en een Duitse dokter gingen hem voor. Zij werden door het Europese Hof van Justitie in het gelijk gesteld. Het Hof bepaalde dat alle uren op de werkvloer als arbeidsuren moeten worden beschouwd, zelfs als de werknemer die slapend doorbrengt.

Na het tweede, scherp geformuleerde arrest van het Europese Hof schrokken de Europese ministers wakker. Alleen al in Nederland zouden zo'n tienduizend extra arbeidskrachten nodig zijn als alle ziekenhuisartsen en brandweerlieden niet langer dan 48 uur per week zouden mogen werken of waken. Dat kost handenvol geld.

Een list was snel verzonnen. Onder aanvoering van minister De Geus van Sociale Zaken besloten de Europese ministers vorige maand simpelweg de arbeidstijdenrichtlijn aan te passen. Als het aan de ministers ligt, worden de nachtelijke uren in de toekomst niet langer volledig als werktijd beschouwd. Ook willen de ministers dat soepeler wordt omgegaan met de voorgeschreven rusttijden tussen twee diensten. Het Europees parlement zal zich binnenkort over het voorstel buigen.

Als je ziekenhuisarts Fleur Sprangers kwaad wilt krijgen, moet je de argumenten van de ministers aansnijden. 'De ministers spreken over geld en personele problemen, terwijl de kwaliteit van het werk en de gezondheid van de

voorop zouden moeten staan', zegt Sprangers, kinderarts in opleiding in het Emma Kinderziekenhuis in Amsterdam en tevens voorzitter van de landelijke vereniging van arts-assistenten LVAG.

De nachtdiensten van de 36-jarige Sprangers zijn zwaar. Een werkweek van zestig uur met veel onrustige nachten is voor artsen in opleiding eerder regel dan uitzondering. In theorie hoort Sprangers tijdens haar nachtelijke aanwezigheidsdiensten vooral in bed te liggen. In praktijk werkt ze 's nachts bijna evenveel uren als overdag. 'Als ik mazzel heb, kan ik drie uur slapen.' Met een beetje pech draait ze al een paar uur na een onrustige nacht haar volgende dienst.

De lange werkdagen met slapeloze nachten gaan volgens Sprangers onherroepelijk ten koste van de kwaliteit van het werk. Onderzoekers constateerden onlangs in The New England Journal of Medicine dat artsen met lange werkdagen 20 procent meer fouten maken dan collega's met normale werktijden. De onderzoekers stelden zelfs met behulp van elektroden vast dat sommige artsen tijdens lange diensten domweg stonden te knikkebollen.

Naast de kwaliteit van het werk staat ook de gezondheid van de werknemers op het spel, blijkt uit een recente literatuurstudie van wetenschappers van het Amsterdamse Coronel Instituut. Nachtwerkers vertonen dezelfde hormoon-en temperatuurschommelingen als reizigers met een jetlag. Wie gedurende lange tijd onregelmatige diensten draait, loopt een groter risico op onder andere hartaandoeningen en suikerziekte.

Juist voor artsen in opleiding is de beoogde wijziging van de Europese arbeidstijdenrichtlijn zuur, constateert Sprangers: 'Juist nu we rekenden op verbetering, zet uitgerekend minister De Geus het mes in de richtlijn.' De artsen in opleiding namen jarenlang een uitzonderingspositie in. Ze vallen pas sinds augustus onder de richtlijn. Hun werkweken zouden de komende vijf jaar gefaseerd worden teruggebracht tot 48 uur. Dat plan staat door de beoogde wijziging op losse schroeven.

De komende maanden worden spannend voor alle werknemers met een bed op hun werkplek. Niet alleen moet zowel het Europees Parlement als de Nederlandse rechter zich buigen over de vraag hoeveel uren zij in de toekomst mogen werken, ook vraagt brandweerman Van Hengst de rechter een oordeel over het verleden. Als hij in het gelijk wordt gesteld, eist hij compensatie voor de te veel gewerkte uren.

Inmiddels hebben al honderdvijftig Rotterdamse collega's aangegeven hem in zijn actie te steunen. Als daadwerkelijk wordt vastgesteld dat zijn werkweek met terugwerkende kracht moet worden aangepast, kan Van Hengst lang op sabbatsverlof. Hij heeft met enig nattevingerwerk becijferd dat hij in dat geval ruim tweeduizend uur tegoed heeft van zijn werkgever: 'Dat is een jaar vrij.'

Meer over