Nieuws

Ook coalitiepartijen steunen motie van afkeuring, Rutte stapt niet op

Mark Rutte lijkt zijn politieke leven voor even te hebben gered, maar het is vooralsnog volstrekt onduidelijk wat zijn rol wordt in een nieuw kabinet. Een overgrote Kamermeerderheid, aangevoerd door D66 en het CDA, steunde vannacht een motie van afkeuring tegen de demissionair premier.

Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66)  in de Tweede Kamer tijdens een debat over de mislukte formatieverkenning. Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66) in de Tweede Kamer tijdens een debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

‘Het is niet vanzelfsprekend voor mij dat Rutte het vertrouwen krijgt om het voortouw te nemen in een volgende fase van een verkenning’, zei D66-leider Sigrid Kaag in het nachtelijke debat over de gebeurtenissen in de verkenningen. ‘Een motie van afkeuring is een heel zwaar middel. Mijn vertrouwen in Rutte heeft een forse deuk opgelopen. De afstand tussen ons is groter geworden. Dat betreur ik en dat neem ik hem ook kwalijk. We moeten het vertrouwen herstellen in de rechtsstaat, in de politiek. Ik heb mijn twijfels over de ontkenning en over de verdediging van de heer Rutte vandaag. Ook gezien het patroon.’

CDA-leider Hoekstra sloot zich daarbij aan. Hij houdt de premier grotendeels verantwoordelijk voor de ‘bizarre’ ontsporing van de kabinetsformatie, twee weken na de verkiezingen. Ook de ChristenUnie, een andere favoriete coalitiepartner van Rutte, en de SGP, in de loop der jaren vaak een trouwe gedoogpartner, steunden de motie. De rest van de Kamer sloot zich eveneens aan.

Met hun motie concurreerden Kaag en Hoekstra met een motie van wantrouwen van PVV-leider Wilders. Als die laatste was aangenomen, had Rutte zijn premierschap onmiddelijk moeten neerleggen. Een motie van afkeuring is subtieler: die keurt het handelen van Rutte af. Vaak loopt zo’n motie uit op het aftreden van de minister tegen wie deze is gericht, maar de beslissing is aan diegene zelf.

Rutte leek vannacht vooral opgelucht dat de zwaarste motie het niet haalde. Hij toonde zich vol goede moed. ‘Dit was een heftig debat. Er zijn belangrijke zaken besproken. Ik ga door als minister-president, maar ik ga ervoor zorgen dat ik het vertrouwen terugwin van u, de Kamer en van de samenleving. En ik ga mijn stinkende best doen om te komen tot een nieuw kabinet.’

Schaduw

Omdat zijn ‘oude’ coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie de motie van wantrouwen niet steunden, behield een Kamermeerderheid uiteindelijk het vertrouwen in de premier. Maar de motie Kaag-Hoekstra werpt z’n schaduw waarschijnlijk verder vooruit. Beide partijleiders werden binnenkort aan de onderhandelingstafel verwacht om met Ruttes VVD een nieuw kabinet in elkaar te sleutelen.

Dat wordt nu sowieso al bemoeilijkt, omdat andere mogelijke coalitiepartners als PvdA en GroenLinks Wilders’ motie van wantrouwen steunden. Hoewel Kaag aangaf dat het initiatief in de formatie niet vanzelfsprekend bij Rutte blijft, sluit ze dat ook niet uit: ‘De heer Rutte heeft bijna 2 miljoen stemmen gekregen en de verkiezingen zijn pas twee weken geleden.’ Ze voegde daar echter wel aan toe dat ze zelf ‘haar conclusies zou verbinden’ aan een motie van afkeuring. ‘Als de heer Rutte niet in staat is meer transparantie te brengen zal het volgende kabinet zonder hem zijn of zonder mij.’

PVV-leider Geert Wilders duidde de ‘straf’ van Ruttes voormalige en mogelijk toekomstige coalitiegenoten D66 en CDA als de ‘politieke onthoofding van Rutte’. Kaag antwoordde daarop dat Wilders de strekking van de motie beter verwoordde dan zijzelf.

Zwaar beschadigd

Ondanks Ruttes belofte om door te gaan als premier, zal hij beseffen dat hij zwaar beschadigd is geraakt. Aan de nachtelijke geseling ging een smeekbede vooraf om hem te geloven, via een persoonlijk beroep op de andere fractieleiders in de Kamer. Met velen van hen heeft hij in de afgelopen jaren op een of andere manier samengewerkt. ‘Uit de grond van mijn hart zeg ik dat ik hier de waarheid heb gesproken’, bezwoer Rutte.

De doorgaans zo beheerste VVD-leider verhief zijn stem en sloeg meerdere keren met zijn vuist op het spreekgestoelte. ‘Ja, er zijn fouten gemaakt, maar in Nederland zijn we doorgaans bereid elkaar fouten te vergeven. Uiteindelijk is het ook een kwestie van: geloven we die man? Dat is aan u. Ik mocht dit land leiden door een economische recessie, een vluchtelingencrisis en een pandemie. Nu wil ik werken aan het herstel van dit land. Ik heb laten zien dat ik moeilijke problemen kan oplossen met ingewikkelde coalities. Heb ik u ooit belazerd? Ik vraag aan iedereen hier om zich dat af te vragen. Volgens mij is mijn reputatie dat ik een betrouwbare gesprekspartner ben.’

Op dat moment lag de demissionair premier al urenlang zwaar onder vuur omdat hij had moeten toegeven dat hij degene was die in zijn gesprek met de verkenners Ollongren en Jorritsma over de positie van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt had gepraat. ‘Je moet wat met Omtzigt: minister maken’, noteerden de notulisten uit zijn mond. Dat was géén poging om Omtzigt weg te bonjouren, benadrukte Rutte in de Kamer. ‘Ik was niet stiekem iets aan het ritselen om hem weg te krijgen, dat is gewoon niet zo.’ Zijn gedachten over een ministerschap moesten juist worden opgevat als compliment voor Omtzigt.

Er bleek geen fractieleider in de Kamer te zijn die bereid was dat te geloven. Want waarom hield Rutte dan eerst een week lang vol dat hij het niet over Omtzigt had gehad? ‘Omdat ik het me echt niet herinnerde’, hield Rutte bij hoog en bij laag vol, maar een groot deel van de Kamer herkende meteen een zoveelste ongeluk met Ruttes geloofwaardigheid. ‘U staat hier alleen, het tijdperk-Rutte is voorbij, stap op!’ zette PVV-leider Wilders de toon. ‘Ik weet niet hoe het verder moet’, voegde CDA-leider Hoekstra toe. De premier oogde aangeslagen toen ook loyale partijleiders als Kees van der Staaij (SGP) en D66-leider Kaag hun oordeel leken te vellen: ‘Het grootste goed van een mens is de individuele integriteit’, aldus Kaag. ‘Ik constateer dat er een patroon is, een patroon van vergeetachtigheid. Ik heb dat ook zelf kunnen observeren. Hoe kunt u in de grootste crisis die we hebben in Nederland dat vertrouwen alsnog herstellen?’

Persoonlijke kaart

Even leek Rutte op weg naar de uitgang als premier, maar in de loop van de avond leek zijn tactiek om de persoonlijke kaart te trekken toch vruchten af te werpen. Wat meespeelt: een premier wegsturen, ook al is hij demissionair, gaat ver als iemand recentelijk nog zo veel steun heeft gekregen van de kiezer. Dat leken de net aangetreden Kamerleden te beseffen. Veel fracties telden hun knopen. Want als Rutte vertrekt als premier, wat moet er dan gebeuren? Hij kan niet worden weggestuurd als VVD-leider, dus in de komende kabinetsformatie speelt hij dan toch weer een belangrijke rol.

Nieuwe verkiezingen dan maar? Ruttes VVD haalde twee weken geleden nog 34 zetels, bijna een kwart van de stemmen. Zouden die kiezers hem bij nieuwe verkiezingen echt laten vallen vanwege een merkwaardige leugen over Omtzigt, een leugen waarvoor Rutte naar eigen zeggen geen enkel motief had?

Gaandeweg het debat verschoof de aandacht van een zoektocht naar de waarheid naar een zoektocht naar een uitweg uit de politieke impasse. D66-leider Kaag stelde voor dat er één nieuwe verkenner wordt aangesteld, een onafhankelijke persoon ‘op afstand van de politiek’ die zo snel mogelijk verder gaat met de formatie van een nieuw kabinet. Hoekstra (CDA), Segers (ChristenUnie) en Klaver (GroenLinks) – allen kandidaat voor deelname aan het volgende kabinet – sloten zich bij haar aan.

Wie die volgende verkenner wordt, werd in het debat nog niet duidelijk. Of die verkenner zal concluderen dat een nieuw kabinet mét Mark Rutte mogelijk is, was nog niet eerder zo onzeker.

Podcast

Is er een kabinet zonder Rutte mogelijk? En durft iemand binnen de VVD hem te vertellen dat hij beter kan opstappen? En Sigrid Kaag was pislink, is het geloofwaardig als ze opnieuw naast Rutte gaat zitten? Luister de politieke podcast van de Volkskrant met columnist Sheila Sitalsing, verslaggever Ariejan Korteweg, hoofdredacteur Pieter Klok en presentator Gijs Groenteman.

Meer over