'Ooit schrijf ik poëzie in het Nederlands'

Wat betekent het voor schrijvers en theatermakers wanneer ze van de ene op de andere dag hun publiek, hun taalgenoten kwijtraken?...

'HIERBIJ laat ik u weten dat ik me wil aanmelden als lid voor een vrijwilligers-eenheid. Ik ben lang niet in het land geweest, dus weet ik niet precies waar het mensen voor nodig heeft. Ik ben ervan overtuigd dat ze wel ergens vrijwilligers voor zoeken en ik wil kenbaar maken dat ik mij geheel en al ter beschikking stel van iedere autoriteit, voor welke reden men mij ook nodig mag hebben.'

Dit imaginaire briefje aan een 'Metropolitan Daily', een imaginair dagblad, is het kortste van de korte verhalen die het Engelse literaire blad Storm deze zomer publiceerde van schrijver, dichter en vertaler Slobodan Blagojevic. Geboren (1951) en opgegroeid in Sarajevo, in 1986 verhuisd naar Belgrado, waar hij vijf jaar hoofdredacteur was van het toonaangevende literaire tijdschrift Delo, week hij begin 1993 uit naar Nederland.

Zijn verhalen zijn absurd en surrealistisch maar belichamen de geest die over het voormalige Joegoslavië waart; de geest van onderwerping aan de politieke idealen van autoritaire leiders, en die van fanatisme. Zo beschrijft Blagojevic de gevolgen van het radicalisme dat zijn verbrokkelde vaderland overwoekert: woeste horden die hem overvallen in het restaurant waar hij rustig koffie denkt te drinken; een tank die dienst doet als taxi, waarvan de chauffeur hem uitnodigt granaten af te schieten wanneer hij daar zin in heeft; geschifte ingezonden-briefschrijvers.

'Die brieven weerspiegelen hoe mensen denken die snel grote problemen denken op te lossen. Dat ze willen opschieten, betekent altijd dat ze problemen met geweld willen oplossen, dat is de enige manier waarop het snel kan. Het is het radicalisme waaraan de hele wereld lijdt en waarvan Joegoslavië alleen maar een symptoom is.'

Voor Blagojevic en zijn vriend Hamdija Demirovic stond vast, al lang voor zij in januari 1993 'als smokkelaars' de grens van KleinJoegoslavië met Hongarijë overstaken om in Budapest het vliegtuig naar Amsterdam te nemen, dat ze Belgrado vaarwel zouden zeggen. 'De geur van fascisme zat er in de lucht. Kwam de conciërge naar me toe, om te vragen of Hamdija, die een Bosnische naam heeft, in Bosnië had meegeholpen om Servische broeders af te slachten. Dat soort voorvallen maakten Belgrado tot een verschrikking.'

Hij is Nederland dankbaar dat hij al acht maanden na aankomst officieel toestemming kreeg om zich er te vestigen. 'Alhoewel ik niet van de term houd, zie ik dit toch als m'n nieuwe homeland.' Als om te bewijzen dat het hem ernst is voegt hij eraan toe dat hij in september begint aan een Nederlandse taalcursus. 'Ooit schrijf ik een dichtbundel in het Nederlands.' Hij bewoont een etage in Amsterdam-Zuid. Het statige bureau waarop zijn home computer staat, heeft hij gekregen van vrienden, net als andere huisraad.

'Nederland heeft me genezen. Niet alleen kwam hier een einde aan de fysieke bedreiging waaraan ik in Belgrado bloot stond, ook mijn mentale herstel kon hier beginnen.'

De laatste jaren in Belgrado waren fnuikend voor Blagojevic' psyche. Tevergeefs had hij zich met zijn ironische verhalen verzet tegen 'de gekte en het irrationalisme' in zijn land: 'Tien jaar geleden hoopten we dat Joegoslavië een moderne, Europese democratie zou worden. De jonge generatie stelde zich open voor moderne kunst en discussies over politiek. Belgrado was toen de meest internationaal geörienteerde stad van het land. Maar je weet wat er van die droom is overgebleven: Joegoslavië viel uiteen in paranoëe staatjes en het publiek waarvoor wij schreven week uit naar het buitenland. Gaandeweg werd duidelijk dat de politici bewust kozen voor Servisch heldendom, of Kroatisch heldendom, voor het grootse verleden van het eigen volk en alle andere onzin.'

Toen literatuur niets uitrichtte, verzette Blogejevic de bakens. Met politieke pamfletten, meer dan driehonderd schreef hij er sinds Milosevic in 1987 in Servië de scepter zwaait, deed hij wat hij kon om het tij te keren. 'Ik schreef als een gek. Ik probeerde rationeel te reageren op een volstrekt irrationele situatie. Maar toen ik merkte dat het allemaal niets uithaalde, viel ik in een enorme leegte.'

Sinds het uitbreken van de gewelddadigheden in 1991 had Blagojevic geen kans meer gezien nog één letter literatuur op papier te krijgen. In Nederland duurde het nog een jaar voordat hij zich weer aan het schrijverschap kon wijden. 'Ik leed aan een depressie. Ik moest mezelf echt bij elkaar rapen. Met mediteren en Prozac-pillen tegen de depressie is me dat uiteindelijk gelukt.

Zijn psychisch herstel heeft Blagojevic, de surrealistische schrijver, mede te danken aan wat hij 'het Nederlandse rationalisme' noemt. 'Nederland is een georganiseerd land. Hier weet je grofweg hoe de samenleving er over een jaar uit zal zien. Joegoslaven bekommeren zich niet om de toekomst. Ze geven zelfs niet om de dag van morgen.'

Het jaar waarin hij vergeefs wachtte op inspiratie en op het vermogen om zich te kunnen concentreren op de literatuur, is evenwel niet verloren gegaan. Hij besteedde het aan 'laat ik het technische activiteiten noemen'. Met andere uitgeweken Joegoslavische schrijvers (onder wie Demirovic) richtte Blagojevic de schrijversorganisatie EX YU-PEN op, die in 1992 op het internationale PEN-congres in Spanje werd erkend als de officiële vertegenwoordiger van die Joegoslavische auteurs die zich aan de literatuur willen wijden, en hun kunstenaarsschap niet ondergeschikt wensen te maken aan nationalistische idealen.

'EX YU-PEN is een basis voor ons toekomstige werk. We willen een uitgevershuis opzetten en brengen eind september het nieuwe internationale literaire tijdschrift Erehwon (het omgekeerde van Nowhere) uit, dat vier keer per jaar gaat verschijnen. Zo kunnen we verder gaan met wat in Joegoslavië met Delo niet meer mogelijk was.'

Sinds de erkenning van EX YUPEN is Blagojevic al twee keer op uitnodiging naar Spanje geweest om daar, in het land dat eveneens wordt beheerst door nationaliteitenkwesties, zijn visie te geven op het conflict in Joegoslavië. Soms wordt hij er moe van, dat hij altijd weer over politiek en zelden over zijn literaire werk kan spreken. 'Met Hamdija heb ik het boek Bloedverwanten geschreven (uitgegeven bij G. A. van Oorschot - red.), dat gaat over de politieke en historische achtergronden. We hoopten dat we daarmee afdoende uitleg zouden hebben gegeven. Maar blijkbaar werkt het niet zo.'

Blagojevic moet laveren tussen de - dat beseft hij terdege - noodzakelijke en onontkoombare politieke en organisatorische activiteiten voor EX YU-PEN en zijn literaire inspanningen. Hij wil zich niet voortdurend blootstellen aan al het nieuws over Joegoslavië. ''s Ochtends koop ik de Herald Tribune. Die lees ik bij een kop koffie en een sigaret. Als ik de krant uit heb, probeer ik het nieuws te vergeten. Uit zelfbehoud probeer ik me vanaf de middag op m'n schrijven te concentreren.'

Het lukt steeds beter. Eerst wist hij zich los te maken van het rationalisme dat hij het enige wapen achtte tegen de oorlog - en begon weer verhalen te schrijven. En sinds kort vindt hij weer de rust en de literaire bedding die hem in staat stellen om te dichten. 'Een tijdje geleden kwamen er tien gedichten bij me op. Opmerkelijk genoeg in het Engels, terwijl ik ze vroeger - ondanks dat ik gedichten uit het Engelse vertaalde - altijd in het Servo-Kroatisch schreef.

'Dichten in het Engels is nu heel natuurlijk voor me. Maar daar komt wel bij: als ik nu nog in het ServoKroatisch zou schrijven, wie zou me dan nog lezen. Daar is geen publiek meer voor.'

Arno Haijtema

Meer over