zelfdodingspoeder

Ooggetuigen over een zelfgekozen dood met Middel X: ‘Help me, help me! riep hij’

null Beeld Isabel Seliger / Sepia
Beeld Isabel Seliger / Sepia

Artsen betwijfelen of het zelfdodingspoeder Middel X tot een humane dood leidt. De Volkskrant sprak met ooggetuigen van de laatste uren van zes personen die hun leven ermee wilden beëindigen. Zij vertellen tot in detail wat zij zagen gebeuren.

Maud Effting en Haro Kraak

PETER - gangmaker wil niet verder leven

Over een verlaten landweg rijdt Maarten in de herfst van 2020 naar de boerderij van zijn broer Peter. Het is iets over half vier. Hij is een paar minuten te laat.

Zijn broer heeft hem gevraagd om een vriend bij hem thuis op te halen. Het is niet de enige reden dat Peter hem vanmiddag hier heeft uitgenodigd, maar dat weet hij nu nog niet. In zijn grijze Saab draait Maarten het erf op. Bij het uitstappen denkt hij aan zijn broer. Peter is een fysiotherapeut van 64 die met zijn handen de ingewikkeldste fysieke problemen kan oplossen. Maar sinds een jaar lukt het hem steeds minder de energie daarvoor op te brengen. Hij lijdt aan depressies. Al een paar keer heeft hij zijn familie laten weten dat hij het liefst dood zou zijn.

Als Maarten de keuken inloopt, ziet hij dat zijn broer en zijn vrouw er niet zijn. Alleen de vriend zit aan de keukentafel.

‘Waar zijn ze?’, vraagt Maarten.

‘Ze zijn naar de slaapkamer’, zegt de vriend. ‘Het is weer zover. Ik weet niet wat daar gebeurt.’

Dan horen ze een harde gil.

Maarten stormt naar boven, naar de slaapkamer. Daar ziet hij zijn broer, half liggend naast zijn bed. Zijn vrouw zit bij hem. ‘Heb je die rommel nu tóch genomen?’, schreeuwt Maarten.

*

Het is nu ruim een jaar later, en Maarten en zijn andere broer Gijs zitten tegenover twee journalisten van de Volkskrant om te vertellen wat er die dag gebeurde. Ze willen praten over Middel X, het zelfdodingspoeder dat hun broer Peter innam.

Op die herfstdag in 2020 werden ze – toch nog – overvallen door zijn dood. Peter was de gangmaker van de familie. Grappig en gevoelig. Je kon vreselijk met hem lachen, zeggen ze. Nooit was het stil rondom hem.

Maarten en Gijs zijn niet hun echte namen: om privacyredenen willen ze anoniem blijven. De mannen, beiden gepensioneerd, hadden goede banen in het bedrijfsleven: ze werkten in de communicatie en in de arbeids- en organisatiepsychologie. Ze willen waarschuwen. De verhalen over een humane dood, die Middel X zou veroorzaken, kloppen volgens hen niet.

Middel X is een wit poeder, een conserveermiddel, te koop bij chemische groothandels. Het werd in 2017 ‘ontdekt’ als zelfdodingspoeder door Coöperatie Laatste Wil (CLW), de organisatie die strijdt voor een manier om het leven zonder tussenkomst van een arts humaan te kunnen beëindigen. Die strijd roept heftige reacties op: justitie doet inmiddels onderzoek naar verschillende CLW-leden, onder wie de voorzitter.

Aanvankelijk leek het middel ‘ideaal’: goedkoop, dodelijk, makkelijk te bewaren, er was weinig van nodig en er bestond geen tegengif. Maar artsen en wetenschappers waren vanaf het begin uiterst sceptisch over de vraag of het middel wel zo humaan is. Verpleeghuisarts Bert Keizer waarschuwde in het vakblad Medisch Contact. ‘Er bestaat’, schreef hij, ‘een aanzienlijk risico dat je spartelend doodgaat.’

Maar klopt dat ook? In de media verschenen tot nu toe nauwelijks gedetailleerde ooggetuigenverslagen over het stervensproces met het zelfdodingspoeder. Voor de Volkskrant was het verhaal van de broers daarom de start van een onderzoek naar de ervaringen met Middel X. We spraken vier ooggetuigen van in totaal zes sterfgevallen en een politieman die drie keer op een melding van zelfdoding afging.

Wat doet dit poeder? Wat maken mensen mee die de aangeraden 2 of 3 gram innemen? Leidt het tot een humane dood?

De zelfdodingen worden beschreven door ooggetuigen. Het is hun beleving van de gebeurtenissen: alleen zíj waren erbij. Dat maakt het lastig te controleren. Maar bij alle getuigen is tot in detail doorgevraagd en geprobeerd de verhalen te checken op inconsistenties. De vrouw van Peter heeft het stuk gelezen en gecontroleerd. In één geval waren er twee getuigen bij een overlijden. Het verhaal van de politieman werd deels bevestigd door een andere bron. Vlak na Peters overlijden werd ook een verslag gemaakt door psychiater Boudewijn Chabot, die casussen verzamelt omdat hij zich zorgen maakt over Middel X.

*

PETER – broer kan hem niet tegenhouden

Voordat Peter zich tot Middel X wendt, is hij al jaren ernstig depressief. Hij doet er alles aan, maar de GGZ blijkt niet in staat om hem te helpen, stellen zijn broers. ‘Zijn psychiater schreef hem medicijnen voor’, zegt Gijs. ‘Maar hij zocht niet naar de oorzaken van zijn depressie.’

Eerst probeert hij zich te verdrinken in de vaart bij zijn huis. Drijfnat en huilend staat hij in de huiskamer. Daarna vraagt hij de huisarts om euthanasie, maar die wil daar niet op ingaan.

Dan krijgt Peter contact met iemand van de Coöperatie Laatste Wil. De man zegt dat hij hem eerst in de ogen wil kijken.

‘Mijn broer is er samen met zijn vrouw heen gegaan’, vertelt Maarten. ‘Zijn vrouw was wanhopig. Ze was ongelooflijk boos dat hij dood wilde, maar ze zag ook dat hij steeds verder afzakte. Ze zei: áls je het doet, doe het dan alsjeblieft niet met een trein of in het water.’ Het gesprek duurt een halfuur. ‘De man vertelde hoe het zou gaan. Hij zei: je zit op een stoel, neemt het in en zakt weg. Daarna kreeg hij een telefoonnummer.’

Maarten haakt af als zijn broer vraagt of hij bij zijn overlijden wil zijn. ‘Ik zei: ‘Ben je helemaal besodemieterd? Het laatste wat ik wil, is meehelpen aan jouw dood.’ Peter was zijn hele leven zeer uitgesproken tegen het kunstmatig beëindigen van het leven geweest. Daarom ging ik er keihard tegenin. Maar hij antwoordde alleen: nou, dat wordt dan een gezellige bende.’

‘Mán’, zegt Maarten tegen zijn broer. ‘Flikker dat middel in de prullenbak.’

Maar zijn broer zet door.

Zorgvuldig gepland

Op die vrijdag in 2020 neemt hij Middel X in zodra hij Maarten de keuken hoort binnenkomen. Zijn vrouw en zijn broers weten achteraf vrijwel zeker dat hij het precies zo heeft gepland, om haar die dag niet alleen te laten zijn.

In de slaapkamer ligt Peter met stuiptrekkingen op de vloer.

‘Help me’, roept hij. ‘Help me.’

Maarten legt hem terug op bed, samen met zijn vrouw. ‘Uitkotsen’, schreeuwt hij. ‘Uitkotsen!’ Even overweegt hij een vinger in de keel van zijn broer te steken, maar hij doet het niet. Hij weet dat Peter deze beslissing zelf heeft genomen. Naast zijn bed ligt een brief waarop staat dat hij dood wil.

Zijn broer blijft om hulp roepen. Hij heeft krampen. Af en toe probeert hij overeind te komen, maar dan valt hij meteen weer terug – stuiptrekkend.

‘Wat kunnen we doen dan?’, roept Maarten. ‘Moeten we 112 bellen? Je hebt gezegd dat je dood wilde en dat je geen hulp wilde. Als je niks zegt, dan bel ik. Als je dat niet wil, dan moet je het nú zeggen.’

Zijn broer kijkt hem aan. En zwijgt.

En dus belt hij. Als de centralist van 112 vraagt of hij weet wat zijn broer heeft geslikt, komt Peter’s vrouw aanlopen met een papier, een soort handleiding voor Middel X. Aan de alarmdienst leest Maarten de naam van het middel voor. De centralist zegt dat de ambulance onderweg is.

Op hetzelfde blaadje ziet Maarten nog iets anders. Er staat dat er na inname geen weg terug is.

*

MAUD – moeder wil niet sterven als haar man

In de zoektocht naar getuigenissen stuit de Volkskrant ook op een ander verhaal rond Middel X: de dood van Maud, een vrouw van 81.

Haar twee zoons, hoogopgeleide vijftigers, praten liefdevol over hun moeder. Ze houdt van klassieke concerten, tuinieren, haar vriendinnen. Maar haar lichaam is op: elk kwartier inspanning moet ze bekopen met twee dagen rust. Ook voelt ze zich soms zo benauwd dat het lijkt of ze verdrinkt. Toch wordt haar verzoek om euthanasie geweigerd. De huisarts kan het niet ‘over zijn hart verkrijgen’, vertellen haar zoons. ‘Hij vond haar nog te goed.’

Hun moeder is vastbesloten om niet zo te sterven als haar man. Hij overleed aan longkanker en zijn laatste drie weken waren een mensonterende doodsstrijd. IJlend van de morfine lag hij in bed.

Op een dag vertelt ze haar zoons én de huisarts dat ze Middel X in huis heeft. Ze heeft alles zelf geregeld. Even schrikken ze. ‘Ik ben een voorstander van zelfbeschikking’, zegt haar zoon Rens, ‘maar het is wel anders als je eigen moeder ineens definitief afscheid wil nemen.’ Toch accepteren ze haar besluit. ‘We zeiden: we gaan je steunen, we gaan hier samen doorheen.’

Eerst raadplegen ze een consulent van De Einder, een stichting die mensen begeleidt bij een zelfgekozen levenseinde. ‘Hij vertelde wat we eventueel konden verwachten’, zegt Rens. ‘Hoofdpijn, stuipen, epileptische aanvallen, schuim op de mond, braken. Het hing van het lijf af wat er zou gebeuren. Mijn moeder schrok niet. Ze vond het vooral vervelend dat wij daarmee zouden moeten dealen.’

‘Het knappe van dat gesprek’, zegt haar zoon, ‘was dat we een compleet beeld kregen.’

Maandenlang afscheid

In de maanden daarna nemen ze afscheid, bereiden ze zich voor. ‘Mijn moeder nam iedereen mee in haar besluit’, zegt Steven. ‘Ze nodigde de kleinkinderen een voor een bij haar uit.’ Ook houden ze eens per maand een bijeenkomst met de hele familie. Stiekem proberen ze het leven steeds leuker voor haar te maken. Totdat ze zegt: ‘Potverdorie, ik moet gewoon kiezen. En ik ga het nú doen.’

Het is maart 2021 als haar beide zoons naar haar huis komen. Hun moeder is ongekend vrolijk die dag. Alles lijkt van haar afgevallen. Ze nemen geen uitgebreid afscheid meer: alles is gezegd. In de uren daarvoor heeft ze de aangeraden antibraakmiddelen en pijnstillers genomen. ‘Wat fijn dat er niets meer hoeft’, zegt ze.

Het is twee uur in de middag als ze hen aankijkt en zegt: ‘Nou moet het maar gewoon gebeuren.’

Zonder dralen slikt ze de twee capsules. ‘Goh’, zegt Rens tegen haar, ‘hoelang zou het duren voordat je iets voelt?’

*

Het zelfgekozen levenseinde speelt zich in Nederland grotendeels af in de duisternis. Wie kiest voor zelfdoding wordt daarin niet altijd gesteund door zijn omgeving.

In oktober 1991 schreef Huib Drion, oud-lid van de Hoge Raad, een taboedoorbrekend stuk in NRC: hij pleitte voor zelfdodingsmiddelen voor ouderen die hun leven ‘voltooid’ achtten. ‘Veel mensen zouden er een grote rust in vinden’, schreef hij, ‘als zij over een middel konden beschikken om op aanvaardbare wijze uit het leven te stappen op het moment dat hen dat (...) passend voorkomt.’

Zijn pleidooi leidde tot felle discussies die nog altijd voortduren, ook in de politiek. Zo diende D66 vorig jaar een wetsvoorstel in om de ‘laatstewilpil’ onder strikte voorwaarden mogelijk te maken voor 75-plussers. Tegelijkertijd bestaat de angst dat instabiele, jonge mensen door de beschikbaarheid van dergelijke middelen te gemakkelijk over de drempel stappen en suïcide plegen.

Het betoog ontketende ook een zoektocht naar de ‘pil van Drion’. Al jaren bestaat er een levendige handel in laatstewilmiddelen. Mensen halen ze – illegaal – uit Mexico, China of India. En sinds de opkomst van Middel X ook uit Nederland.

Maar dit is niet zonder risico: hulp bij zelfdoding is in Nederland sinds 1886 strafbaar. Wie actief meewerkt aan een suïcide, riskeert een celstraf van drie jaar. Een drankje aanreiken, middelen uitdelen – het wordt gezien als hulp. Diverse 70-plussers werden inmiddels opgepakt voor verstrekking van Middel X. Alleen omstanders die op hun handen zitten, hebben niets te vrezen.

Het is een van de redenen dat er weinig betrouwbare informatie is over Middel X: slechts weinigen durven open te zijn.

Documentatie

Toch worden pogingen gedaan om informatie te verzamelen. In The Peaceful Pill Handbook, waarin de Australische arts Philip Nitschke alle methoden van zelfdoding documenteert, wordt Middel X ‘(bijna) even dodelijk als cyanide’ genoemd. Volgens Nitschke bezit het middel een aantal eigenschappen die het een ‘nuttig zelfdodingsmiddel’ maken, zoals het feit dat het legaal te verkrijgen is.

De arts heeft in zijn boek twee lijsten opgenomen met sterfgevallen door Middel X. De ene lijst komt van Laatste Wil en betreft 29 gevallen, variërend in leeftijd van 31 tot 92 jaar. Gemiddeld duurt het een halfuur tot iemand het bewustzijn verliest, volgens de cijfers, en een uur en drie kwartier tot overlijden. Kanttekening is dat de informatie werd geregistreerd door nabestaanden, dus mogelijk niet nauwkeurig is. De andere lijst beslaat 19 gevallen die werden geregistreerd door vergiftigingencentrum NVIC. De informatie hierin is nog minder volledig.

‘Het is extreem moeilijk om gegevens hierover te verzamelen’, zegt Nitschke aan de telefoon. ‘De informatie die ik nu heb, is niet goed genoeg. Het is te fragmentarisch. We hebben nog altijd geen filmbeelden van een overlijden door Middel X.’

De gemelde bijwerkingen van Middel X in de twee lijsten lopen uiteen: ze variëren van ‘geen’ tot ernstige hoofdpijn, schuim op de mond, paniek, duizeligheid, benauwdheid, braken, krampen, epileptische aanvallen en hartritmestoornissen. Uit de wetenschappelijke literatuur volgt dat Middel X in alle gevallen een sterke bloeddrukverlaging veroorzaakt. Het directe gevolg is vaak dat mensen flauwvallen of ineenzakken.

Het werkingsmechanisme van Middel X is nog niet volledig ontrafeld, maar duidelijk is dat het middel de celademhaling blokkeert, zegt toxicoloog Antoinette van Riel van vergiftigingencentrum NVIC. Cellen hebben zuurstof nodig voor hun energiehuishouding, maar het middel blokkeert dit proces, stelt ze. Cellen stikken als het ware. Sommige weefsels kunnen een tijd zonder zuurstof, maar vitale organen, zoals het hart of de hersenen, niet. ‘Het brein is zeer gevoelig voor zuurstoftekort’, zegt ze. ‘Het gevoel van benauwdheid kan verklaren waarom sommige mensen in paniek raken.’

*

PETER – ambulance brengt kalmeringsmiddel

In zijn slaapkamer krijgt Peter het na een tijd benauwd. En warm. ‘Ik sta in brand’, roept hij. Hij begint aan zijn shirt te trekken. Met woeste, ongecontroleerde bewegingen probeert hij het van zijn lijf te scheuren. Ook begint hij te gillen. Het duurt minutenlang. En het gaat door merg en been. Maarten en Peters vrouw kijken machteloos toe.

‘Geef me een mes’, schreeuwt Peter. ‘Dan maak ik er een einde aan.’

‘Dat gaan we niet doen’, roept zijn broer. ‘Er komt hulp aan.’

Hij loopt naar buiten om de ambulancebroeders op te vangen. Peter verzet zich niet tegen hen. Hij gilt niet meer. De broeders kijken naar het stencil van Middel X, controleren zijn ademhaling, zijn bloeddruk, zijn hartslag. Ook geven ze hem een kalmeringsmiddel.

‘Dit is alles wat we kunnen doen’, zegt de hulpverlener. ‘Ik denk dat we hem mee moeten nemen naar de Spoedeisende Hulp.’

‘Wil je dat, Peter?’, vraagt zijn broer.

Maar die geeft geen antwoord. Maarten dringt een paar keer aan. En dan zegt zijn broer eindelijk iets. ‘Niemand kan mij helpen’, stelt hij. Het is geen antwoord, en toch ook weer wel. Eigenlijk weet iedereen in de kamer dat het geen zin meer heeft.

Maarten ziet hoe zijn broer het bewustzijn verliest en hoe zijn ademhaling onregelmatiger wordt. Ook krijgt hij een epileptische aanval die zo’n vijftien minuten duurt – het schuim staat op zijn mond.

Als de huisarts arriveert, duurt het nog een paar minuten. Het is 16.53 uur als Peter overlijdt, in zijn eigen slaapkamer. Drieënzeventig minuten nadat hij Middel X innam.

*

Een paar minuten nadat de 81-jarige Maud Middel X heeft geslikt, begint het.

‘Oh, ik voel van alles’, zegt ze tegen haar zoons. ‘Ik ben duizelig.’

Kort daarna zegt ze dat ze moet overgeven. Haar zoons zoeken een pannetje in de keuken, maar ze houdt het binnen. Hun moeder krijgt het warm. Haar vest moet uit. Aan haar hand voelen ze dat ze begint te zweten. Even later kan ze niet meer goed lopen. Ze wankelt. Haar zoons begeleiden haar naar bed en gaan naast haar zitten. De een houdt haar handen vast, de ander streelt haar hoofd.

De broers voelen zich kalm: alles wat er gebeurt hebben ze van tevoren doorgesproken. Af en toe kijken ze elkaar even aan om te zien of de ander het nog volhoudt. ‘We waren vastbesloten haar hier doorheen te helpen’, zegt Rens. Steven: ‘De consulent had verteld dat we eventueel weg konden lopen als het heftig zou worden.’ Ze blijven.

Hun moeder houdt haar ogen dicht. Ze zegt niet veel meer.

‘We zagen dat er van alles gebeurde in het lichaam’, zegt Steven. ‘Het moet heftig zijn geweest. Maar daar liet ze weinig van merken.’ Rens: ‘Ik denk dat ze heel hard bezig was om zich te concentreren, zich te beheersen. Ze wilde het binnenhouden, met alles wat ze in zich had. Zodat wij er zo min mogelijk last van hadden. Zo stond ze ook in het leven.’

Na zo’n twintig minuten begint hun moeder ineens te brabbelen. Haar zoons houden haar vast. Het duurt een paar minuten. En dan is ze weg, zeggen ze. Buiten bewustzijn.

Ruim drie kwartier lang blijft ze ademen. Het gaat rustig. Ze heeft geen spasmen, geen aanvallen, geen schuim op de mond.

Verdrietig én opgelucht

‘Toen ze stopte met ademen, viel er iets van me af’, zegt Steven. ‘Ze was er doorheen.’ Daarna vallen de broers elkaar in de armen. Ze zijn verdrietig, opgelucht, tevreden – alles tegelijk.

Steven: ‘Ik dacht: dit is goed gegaan. Misschien heeft ze intens geleden, maar vergeleken met mijn vader, die drie weken had liggen vechten, was dit echt heel kort. Ik denk dat veel mensen vergeten dat ook een natuurlijke dood eindeloos kan zijn. Dit was vele malen mooier.’

Nog diezelfde avond worden ze gehoord door de politie. ‘De agenten waren heel meelevend. De hoofdagente zei: ik werk al vijftien jaar bij de politie, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt.’

De beide zoons kijken met een goed gevoel terug op het overlijden van hun moeder. Het was intiem en intens, vinden ze.

Steven: ‘Ze heeft dit heel goed voorbereid, zowel voor zichzelf als voor ons. In de maanden ervoor zijn we er zo mee bezig geweest, dat we een deel van het rouwproces al vóór haar dood hadden gehad. Samen met haar. Dat was heel bijzonder.’

null Beeld Isabel Seliger / Sepia
Beeld Isabel Seliger / Sepia

*

HANS – vier keer op verzoek bij sterfbed

De Volkskrant legt de afgelopen maanden ook contact met Hans – niet zijn echte naam. Weinig mensen zullen zo vaak getuige zijn geweest van een dood door Middel X als hij.

Hans is gepensioneerd en praat als huiskamergespreksleider met leden van Laatste Wil over hun stervenswens. Hij is een optimistisch man, zegt hij: hij gaat ervan uit dat de dingen meestal goed komen. Zelf denkt hij dat de opkomst van Middel X niet meer te stuiten is. Tijdens gesprekken probeert hij niet te oordelen. Ook probeert hij mensen zich bewust te maken van de achterblijvers. En heel soms vragen mensen aan hem: ‘Wil je erbij zijn als ik het doe?’

Vier keer zei hij ja op die vraag.

Hij vertelt erover aan zijn keukentafel, in aanwezigheid van zijn vrouw. Hij zegt het een eer te vinden dat mensen hem zo vertrouwen.

In alle gevallen kwam hij bij de mensen thuis. Meestal had hij handschoenen aan; hij wil nergens vingerafdrukken achterlaten. Nadien verliet hij stilletjes het huis, verborg hij de sleutel ergens bij de deur en bracht hij de huisarts op de hoogte via een anonieme brief of mail. Nabestaanden waren niet van zijn betrokkenheid op de hoogte: dat wilden de mensen die hem uitnodigden niet. Ze vroegen hem omdat ze niet alleen wilden zijn bij hun overlijden.

De eerste keer is bij Ank, een vrouw van in de zeventig. Vlak voordat ze Middel X inneemt, maakt ze grapjes, zegt Hans. ‘Ze was opgelucht. Blij. Alsof het feest nu zou gaan beginnen.’ Na inname begint ze te vertellen over haar leven, maar een paar minuten later zegt ze: ‘Ik voel wat. Ik voel een strijd in mezelf.’ Even later begint ze wartaal te praten. ‘Ze herhaalde lettergrepen, woorden, alsof ze dronken was. Ik heb haar hand vastgehouden. Zonder handschoen.’

Ze valt achterover en begint zwaar te ademen. Een tijdlang ligt ze stil. Maar dan komt ze onverwachts overeind en kijkt hem aan. Ze noemt zijn naam. ‘Dankjewel’, zegt ze. Ook zegt ze nog iets over haar dochters. Het ontroert hem.

‘Hou me vast’, zegt ze. Daarna begint ze te schokken, zegt hij, een fase die ongeveer een minuut duurt. ‘Het leek op een epileptische aanval. Ik schrok ervan. Dit was waar ik bang voor was. Het was best heftig. Ongecontroleerd. Maar ze leek het niet bewust mee te maken. Daarna werd haar lijf slap en begon ze steeds onregelmatiger te ademen. Het leek een beetje op snurken.’ In totaal duurt het anderhalf uur. ‘Het was meteen duidelijk dat ze dood was.’

De tweede keer komt Hans thuis bij een man en een vrouw, een duo dat ten einde raad is. ‘Ze waren blij’, zegt Hans. ‘Alsof ze op schoolreisje gingen.’ In de keuken lepelen ze ieder drie capsules Middel X weg met een vol bakje vla. Daarna gaan ze boven in bed liggen.

En dan, zegt Hans, gebeurt er heel lang niets. Een kwartier gaat voorbij, een halfuur, drie kwartier – niets. ‘Ze werden er zenuwachtig van en vroegen aan elkaar: voel jij al wat? Ze waren heel erg op elkaar aan het letten. Dat hielp misschien niet. Ze gaven zich niet over.’

De man wordt misselijk. Hans zegt dat hij naast het bed moet overgeven. Er komt een klein beetje.

‘Het gaat niet goed’, zegt de vrouw.

‘Ik zie het ook’, zegt Hans. ‘Maar we moeten wachten. Het moet lukken.’ Hij probeert hen gerust te stellen. Maar diep van binnen twijfelt hij. ‘Ik werd er een beetje zenuwachtig van. Ik dacht: wat gebeurt hier? Gaan ze deze dosis overleven? Ik begon me af te vragen of ik uiteindelijk 112 zou moeten bellen.’

Rustig liggen de twee op bed. Ze raken elkaar niet aan en bewegen nauwelijks. Soms denkt Hans even dat ze wegzakken. Maar dan beginnen ze weer te praten.

‘Ik voel me raar’, zegt de man. ‘Ik voel wel dat ik doodga.’

‘O, wat is dit mooi, o, wat is dit rustig’, zegt de vrouw. Maar niet veel later slaat haar stemming om. ‘Wat is dit godverdomme vreselijk’, zegt ze.

Ongerust staart Hans naar de twee op bed. ‘Ik schrok niet echt’, zegt hij. ‘Maar ik wist niet goed wat er dan zo vreselijk was. Ik wilde geen vragen stellen waardoor ze langer wakker zouden blijven.’

Anderhalf uur later

Pas na anderhalf uur verliezen ze het bewustzijn. Snurkend halen ze adem. Uiteindelijk overlijdt de vrouw na tweeënhalf uur. De man een kwartier later. Geschrokken belt Hans met zijn vrouw. ‘Het is niet goed gegaan’, zegt hij. ‘Althans: ze zijn wel dood, maar zo had het niet gemoeten. Het duurde veel te lang.’ Achteraf vermoedt hij dat dit komt doordat ze capsules innamen met vla. Op een volle maag komt het mogelijk later in de bloedbaan. ‘Het lijkt het snelst te gaan als je het oplost in een glas water.’

Het laatste geval dat Hans meemaakt is een weduwe van in de zeventig. Vooraf is ze kalm. Ze heeft een kalmeringsmiddel genomen. Ze drinkt een glas water waarin Middel X is opgelost.

‘O, nu ga ik dus dood’, zegt ze. ‘Wat bijzonder.’

Deze keer gaat het snel, heel snel. ‘Binnen drie minuten viel ze weg. Ze was aan het bewegen en toen zakte ze achterover. Ze tilde nog een arm op.’ Daarna ligt ze een tijd met open ogen te staren. ‘Ik weet niet of ze iets zag. Ze trok een been op en legde het weer recht. Een paar keer kwam haar rechterhand langzaam omhoog – bijna een soort groet.’ De bewegingen duren een minuut of twintig, zegt Hans. ‘Vervolgens lag ze nog een uur te ademen. Daarna was het stil.’ In totaal duurt het anderhalf uur.

In zijn beleving is het alle vier de keren rustig verlopen, ondanks de lange duur bij het stel. Opvallend vond hij de overtuiging die hij aantrof. ‘Iedereen was vastberaden, iedereen was er zeker van dat het leven moest eindigen.’

*

Op een avond in november krijgt de Volkskrant een telefoontje van een politieman. Hij is nu drie keer met een zelfdoding door Middel X geconfronteerd en hij kampt met gewetensnood. Na lang aarzelen besloot hij om te bellen. Hoewel hij als politieman niet tot in detail over deze zaken mag praten, vindt hij dat hij dit moet doen.

Tijdens zijn werk komt hij veelvuldig in aanraking met mensen die zichzelf van het leven beroven, zegt hij. Hij ziet alles: van verhangingen tot mensen die zich voor de trein werpen. ‘Uit ervaring weet ik dat sommige mensen niet geholpen kunnen worden. Dus ik kan me best voorstellen dat ze dan hiervoor kiezen. Ik ben daar op zich niet tegen. Maar het steekt me dat niet de hele waarheid op tafel komt.’

Drie keer treft hij nabestaanden thuis ontredderd aan na een melding over Middel X. Telkens zijn het vrouwen die hun man hebben zien sterven. ‘In eerste instantie dacht ik dat ze overstuur waren omdat hun man net was overleden. Maar dat was niet zo. Het was totaal anders verlopen dan ze hadden gedacht.’

De eerste melding betreft een man van rond de vijftig. ‘Zijn vrouw was enorm emotioneel. Het had uren geduurd en hij had vreselijke krampen gehad. Ze had hem met geweld op bed moeten houden. Ze zei: dit is het ergste dat ik ooit heb meegemaakt.’

Bij een volgende melding hebben de man en vrouw afgesproken dat hij boven Middel X neemt en zij beneden afwacht. ‘Zij had gezegd: ik wacht wel tot het stil is. Een keer of vijf, zes is ze naar boven gelopen, omdat ze dacht: nu is het klaar. Maar telkens leefde hij nog. Hij zat in elkaar gekrompen op zijn bed.’

‘Een politieman is praktisch ingesteld’, zegt hij. ‘Hij gaat ergens heen, doet zijn ding, en gaat weer weg. Als ik dit zou aankaarten bij de politie, dan krijg ik te horen: dit is niet aan ons, hier bemoeien wij ons niet mee. Maar ik wil dat hier duidelijkheid over komt.

‘Kijk: een verhanging is verschrikkelijk om aan te treffen. Mensen die voor de trein springen zijn nauwelijks te identificeren. Als politieman kom je daarna aan de deur en moet je nabestaanden vertellen dat ze hun geliefde niet meer kunnen zien. Dat zijn dingen die je óók niet wilt. In die zin is dit misschien een oplossing. Maar dit is niet het juiste middel. Deze vrouwen hebben hun man zo zien lijden. Dit staat misschien wel voor altijd op hun netvlies gebrand.’

*

Is Middel X humaan of niet? ‘Het gaat in ieder geval niet altijd snel en niet altijd vredig’, constateert toxicoloog Antoinette van Riel van vergiftigingencentrum NVIC. ‘Het is een vertekend beeld dat dit een ideaal middel is.’

‘Tegen onze leden zeggen we dat het in heel veel gevallen goed en vreedzaam gaat, vergelijkbaar met een natuurlijk overlijden’, zegt voorzitter Jos van Wijk van Coöperatie Laatste Wil. ‘Maar er zijn uitzonderingen, door rollende ogen en trekkingen.’

Philip Nitschke, schrijver van The Peaceful Pill, voorspelt dat Middel X een cocktail van medicijnen zal worden. ‘Laatste Wil vindt dit aantrekkelijk omdat het eenvoudig is’, zegt hij. ‘Maar er zijn redenen om medicijnen toe te voegen.’ Alleen pijnstillers en antibraakmiddel zijn niet toereikend, denkt hij. ‘Je kunt een kalmerend middel toevoegen. Eenmaal in slaap zijn verkrampingen en verlaging van de bloeddruk geen probleem meer.’

‘Ik denk’, zegt Nitschke, ‘dat Middel X zich uiteindelijk kan ontwikkelen tot een tamelijk perfecte pil van Drion.’

Woedend

De broers van Peter kijken daar sinds zijn dood totaal anders naar. Ze zijn nog altijd woedend, ook omdat het middel onherroepelijk is en er geen tegengif bestaat. ‘Ik ben ervan overtuigd dat mijn broer niet wist dat dit kon gebeuren’, zegt Maarten. ‘Hij moet hebben gedacht: hiermee glijd ik gewoon weg.’

Een tijdlang hebben ze zich afgevraagd wat ze hiermee moesten. ‘Wij zijn niet van het type dat meteen naar een advocaat stapt’, zegt Gijs. ‘Bovendien had Peter hier heel nadrukkelijk zelf voor gekozen. Maar dat Laatste Wil volhoudt dat Middel X voor een humane dood zorgt – dat vind ik eigenlijk misdadig. Ze zijn verblind geraakt door hun idealisme.’

Het overlijden van de 81-jarige Maud bewijst dat de dood met Middel X ook zacht kan zijn. Achteraf denken de zonen dat de goede voorbereiding, de acceptatie in de familie en de rust ervoor hebben gezorgd dat alles zo goed verliep. ‘Het traject vooraf is heel belangrijk geweest’, zegt Steven. ‘We hadden alle scenario’s met elkaar doorgesproken. Als er onverwachte dingen gebeuren, dan krijg je paniek en kan het misgaan. ’

‘Mijn moeder voelde zich zeker doordat wij erbij waren’, zegt Rens. ‘Ze hoefde het niet alleen te doen.’

*

Denk je aan zelfdoding? Praat erover. Bel 0800-0113 of chat via 113.nl

Meer over