Oog voor bedelares èn femme fatale

De zondag overleden Marguerite Duras (81) groeide op in Indo-China. In Parijs kwam ze in verzet tegen de nazi's. Na de oorlog groeide ze uit tot een gevierd schrijfster van links....

WILLEM KUIPERS

MARGUERITE DURAS was in 1988 al afgeschreven. Vijf maanden lang lag ze in coma door een longemfyseem. Haar artsen besloten haar 'uit haar lijden te verlossen', toen ze plotseling de ogen weer opende. Ze schreef erover - zoals over àl haar ervaringen - in haar roman Yann Andréa Steiner uit 1992.

Het is ongelooflijk wat Duras in haar lange leven niet allemaal aan boeken, films en toneelstukken heeft gerealiseerd. Het begon in 1943 met Les Impudents, haar debuut, dat Raymond Queneau in verrukking bracht. Met - willekeurig gekozen - hoogtepunten als Moderato Cantabile uit 1958, vertaald door Remco Campert, Hiroshima Mon Amour uit 1960, verfilmd door Alain Resnais, Le Ravissement de Lol V. Stein uit 1961, Le Vice-Consul uit 1966, Détruire dit-elle uit 1969, India Song uit 1973, Agathe uit 1981 en L'Amant uit 1984 - waarvoor zij de Prix Goncourt kreeg - groeide haar werk uit tot één indrukwekkende inventarisatie van haar veelbewogen leven, waarin de dood wel vaker om een hoekje had geloerd. Zeker in de Tweede Wereldoorlog, toen zij met Mitterrand deel uitmaakte van het verzet.

Duras bracht haar jeugd door in Indo-China, het tegenwoordige Vietnam. Ze was daar in 1914 als Marguerite Donnadieu geboren. Haar vader die overleed toen ze vier jaar was, was er wiskunde-leraar; haar moeder onderwijzeres. In veel van haar boeken heeft Duras geschreven over de armoede en de primitiviteit die het leven met haar moeder, haar broers en de inlandse kinderen in de jungle en de moerassen van de Mekong kenmerkte; daarbij stond haar afkeer van de wrede oudste broer en haar liefde voor de jongste, met wie ze een incestueuze verhouding had, op de voorgrond.

Op een meisjespensionaat in Saigon raakte Duras bevriend met de sensuele Hélène Lagonelle, een meisje dat onder verschillende namen (Lol V. Stein, Véra Baxter) een plaats kreeg in haar boeken, net als de bedelares die op een dag haar kind aan haar moeder te koop aanbood.

Die zwervende bedelares intrigeerde Duras evenzeer - zoals blijkt uit De vice-consul en India Song - als de vrouw van de Franse gouverneur-generaal, Elizabeth Striedter, van wie gezegd werd dat ze als een femme fatale vele minnaars had doen smachten. Als Anne-Marie Stretter werd zij door Duras in haar boeken en films vereeuwigd. Ook in L'Amant en L'Amant de la Chine du Nord, keerde Duras terug naar haar tijd in Indo-china, toen ze als vijftien-jarige verliefd werd op een oudere, rijke Chinees, wiens familie haar niet wilde.

Maar het oeuvre van Duras weerspiegelt niet alleen haar leven in de voormalige kolonie, ook de ervaringen die zij opdeed nadat zij als zeventien-jarige naar Parijs was vertrokken om wiskunde en politieke wetenschappen te studeren, werden door haar literair verwerkt. In die tijd werd ze verliefd op een joodse rechtenstudent, de latere vice-consul in India. Ook hij, de zwervende jood, inspireerde haar tot verschillende boeken. Met haar eerste man, Robert Antelme, kwam Duras in het verzet terecht. Antelme werd in 1944 gearresteerd en naar Dachau afgevoerd, waar hij door Mitterrand werd gered.

Na de oorlog maakt Duras zich sterk voor de linkse beweging in Frankrijk. Een tijd lang was zij lid van de communistische partij. Haar schrijven raakte onder invloed van de nouveau roman en dat maakte haar bij intellectuelen geliefder dan bij 'gewone lezers', die weinig zagen in haar 'experimenten'. Misschien hebben de film en het theater, waarop zij zich in de naoorlogse jaren intens ging toeleggen, geleid tot de vrijere manier van schrijven, die haar zowel in Frankrijk als daarbuiten geleidelijk een groter publiek bezorgde.

In elk geval is het een feit dat Duras zich na de jaren zestig, toen ze zich vooral politiek actief betoonde, in een steeds grotere populariteit mocht gaan verheugen. En toen ze na een lange tijd van zwijgen als gevolg van een zware alcoholverslaving in de jaren tachtig weer ging schrijven, leek haar naam als grande dame van de Franse literatuur gevestigd. Alsof men toen pas deze vrouw, dit leven, dit werk ten volle begreep.

Willem Kuipers

Meer over