Jan Pieterszoon Coen staat sinds ruim 130 jaar op de Roode Steen in Hoorn.

ReportageBeeldenstorm in Holland

‘Onze Coen’ of ‘walgelijke genocidepleger’: Hoorn verdeeld over betwist standbeeld

Jan Pieterszoon Coen staat sinds ruim 130 jaar op de Roode Steen in Hoorn.Beeld Rebecca Fertinel

Het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn staat ineens volop in de aandacht. Activisten willen er vrijdag demonstreren. Maar het plein is al vol. Met terrasjes. En beide kan niet op anderhalve meter. 

Kleurrijke linten met vlaggetjes begrenzen de terrasruimte van horecaondernemers op stadsplein de Roode Steen in Hoorn. De gemeente heeft de kroegbazen en restauranthouders na de coronalockdown het hele plein gegund, zodat ze meer gasten op 1,5 meter kunnen ontvangen. Midden in de terrassenzee kijkt Jan Pieterszoon Coen vanaf zijn sokkel neer op hoe de tafeltjes en stoeltjes zich woensdagmiddag gestaag vullen.

Binnen de ring van de vlaggetjes is de sfeer gemoedelijk, daarbuiten woedt een felle discussie over de wenselijkheid van het monumentale eerbetoon aan de 17de-eeuwse VOC-gouverneur. ‘Ze moeten verdomme van ónze Coen afblijven’, briest een van de inwoners. De ander typeert hem als ‘walgelijke genocidepleger’.

De beeldenstorm die door verschillende Europese landen raast, toont aan hoe diepgeworteld de sentimenten tegen verering van discutabele historische figuren zijn. En zo staat de schijnwerper ook weer vol op het standbeeld van de omstreden voorvader in de West-Friese havenstad. Zaterdag legde Thierry Baudet er een bosje bloemen. Dat schoot in het verkeerde keelgat van antiracismebetogers, die vrijdag willen protesteren tegen het beeld op de Roode Steen. Daarop hebben pro-Coendemonstranten een tegendemonstratie aangekondigd.

1,5 meter

Voor het gemeentebestuur is dat echter geen optie: het plein dat tot september is veranderd in één groot terras is volgens het college niet geschikt voor een betoging op 1,5 meter. De gemeente vindt de ruimte te krap. De protestorganisatie hekelt ‘de VOC-mentaliteit van de gemeente, die wederom commercie boven mensen stelt’.  De betogers weigeren een alternatieve locatie. Ze menen dat ‘horeca juridisch gezien geen argument is voor de gemeente om de locatie van het protest te wijzigen’.

Diverse deskundigen oordelen daar anders over. ‘De overheid mag een betoging op die plek verbieden op beperkingen opleggen op basis van gezondheid, verkeersbelang en het voorkomen van wanordelijkheden’, zegt hoogleraar Rechtswetenschap Jan Brouwer. ‘De burgemeester heeft een goed punt dit te verbieden om de gezondheid van terrasbezoekers en betogers te beschermen. De demonstranten zouden wellicht kunnen betogen in een hele kleine groep.’

De organisatie van de antiracismebetoging had dinsdag al meer dan zeventig aanmeldingen. Om rondom het beeld te demonstreren, zoals zij willen, zullen terrasstoeltjes moeten wijken. Maar dan schendt de gemeente een belofte aan de horecaondernemers, die is toegezegd dat ze het plein tot september mogen gebruiken. Die extra terrasruimte is welkom, al zullen veel uitbaters er niet om malen als het beeld uiteindelijk verhuist. Bij eerder georganiseerde muziekfestivals en concerten was het monument eerder een obstakel dan publiekstrekker.

Oorlogsmisdadiger

Ook Abdu (18) neemt het liefst morgen nog afscheid van Coen. ‘Deze man verdient geen pontificale verering midden in de stad’, zegt hij. ‘Coen heeft weliswaar voor rijkdom gezorgd, maar wel over de rug van slaven. Het is een absolute oorlogsmisdadiger. Door uitsluitend te kijken naar de welvaart die hij bezorgde, negeren we zijn misdaden.’ Zijn vriendin Lilian (17) klinkt instemmend: ‘In deze tijd kunnen we deze figuur niet langer openlijk vereren.’

Maar veel vooral oudere Horinezen vinden dat Coen op het voetstuk moet blijven staan waar hij bijna 130 jaar geleden op werd geplaatst. ‘We kunnen niet met een 2020-bril kijken naar het tijdsgewricht van 1621’, reageert de 70-jarige Hans. ‘Natuurlijk waren zijn daden verwerpelijk, maar anders kunnen we alle beelden wel weghalen.’ 

Even verderop in de straat huldigt Tineke (72) een vergelijkbaar standpunt. ‘De discussie smoort als we het beeld naar een museum verplaatsen. Een museum trekt een beperkte groep. Coens verleden en wandaden worden minder toegankelijk voor het grote publiek. We moeten onze geschiedenis niet verdoezelen. Al zou hij wel wat meer naar de buitenkant kunnen staan, op een lagere sokkel.’

Museum

Het monument is in elk geval welkom in het nabijgelegen Westfries Museum, zoals de GroenLinksfractie inmiddels in de gemeenteraad heeft voorgesteld. ‘Maar wij blijven neutraal in de discussie over de wenselijkheid van het beeld’, haast directeur Ard Geerdink te benadrukken. ‘Zijn ideale plaats moet de uitkomst zijn van het maatschappelijk debat en de politieke besluitvorming. Als museum willen wij dat debat wel faciliteren.’ 

In 2012 deed Geerdink dat al door 3,5 duizend bezoekers te laten oordelen over het beeld. Hun argumenten schreven ze op briefjes die ze op de muur van het museum plakten. Zo’n tweederde vond dat Coen mocht blijven; de gemeenteraad ging daarin mee, maar plaatste wel een plaquette onder zijn sokkel waarop zijn wandaden staan beschreven.

‘Tegenwoordig vindt het debat meer op sociale media plaats en is de toon een stuk feller’, zegt Geerdink. Als de museumdirecteur nu weer een referendum over het beeld zou organiseren, verwacht hij dat de stemverhoudingen anders zullen zijn. ‘De uitersten op de flanken zullen elkaar nooit overtuigen. Een grote middengroep bepaalt de koers, die schuift langzaam op richting een afwijzing van het beeld.’ 

‘Het midden staat meer open voor het erkennen van de zwarte bladzijde uit onze geschiedenis. Mede doordat tegenstanders zich duidelijker manifesteren’, zegt hij. Maar of ze zich deze vrijdag zullen manifesteren en zo ja, hoe? De activisten willen er niets over zeggen.

Coen, zoon van Hoorn

Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) was gouverneur-generaal van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). Hij stichtte Batavia, de huidige Indonesische hoofdstad Jakarta, en bedreef zeer gewelddadige handelspolitiek om het monopolie op specerijen en kruiden te verdedigen. Onder zijn regime moordde de VOC duizenden inwoners van de Banda-eilanden (de huidige Molukken) uit. In 1893 werd Coen op een voetstuk geplaatst in zijn geboorteplaats Hoorn. Destijds was er direct al discussie of hij die eer wel verdiende. 

Lees ook

Opinie: Waarom in Nederland geen themapark met ‘historische beelden’ opzetten?
Velen zitten nog in de ontkenningsfase. Ze snappen niet hoe diep geworteld racisme in witte genen zit.

Slavernij en wreedheid bezoedelen Hollandse helden
Wie waren de mannen wiens standbeelden nu ter discussie staan? En is Piet Hein over één kam te scheren met Jan Pieterszoon Coen?

Britse premier over beeldenstorm: ‘We kunnen de geschiedenis niet fotoshoppen’
Premier Boris Johnson vindt dat Groot-Brittannië zijn culturele landschap en complexe geschiedenis niet kan ‘fotoshoppen’, omdat dit een vervorming van het verleden zou zijn

Beelden zijn gebeiteld in steen, maar de geschiedenis niet
Met het neerhalen van standbeelden wordt niet alleen geschiedenis vernietigd, maar ook geschiedenis gemáákt. Kunstredacteur Wieteke van Zeil steunt de beweging, en vraagt zich tegelijk af: wat als dit Michelangelo’s waren geweest?

Meer over