Ontbreken luchtsteun nog groot mysterie

Keer op keer vroeg Dutchbat om luchtsteun, maar de NAVO kreeg daarvoor maar geen toestemming. Het blijft gissen waarom. Buitenlanders komen niet voor de enquêtecommissie en over de beloftes van de VN werd alleen wat op een servetje gekrabbeld....

Van onze verslaggevers Theo Koelé Annieke Kranenberg

Waarom honoreerde de VN-top zelden of nooit aanvragen voor luchtsteun, het enige middel dat volgens militairen en politici de val van Srebrenica had kunnen voorkomen? De toenmalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Boutros Boutros Ghali, heeft 'nooit harde garanties gegeven' over de inzet van het luchtwapen, zei de permanente vertegenwoordiger van de VN, Niek Biekman, donderdag voor de enquêtecommissie. Maar net als anderen vertrouwde hij wel op luchtsteun in geval van nood.

Oud-minister van Defensie Relus ter Beek noemde het gisteren een van de grote mysteries van het Srebrenica-drama. Immers, luchtsteun was volgens Ter Beek en voormalig minister Peter Kooijmans van Buitenlandse Zaken een wezenlijk onderdeel van het VN-mandaat voor de safe area's.

Uren hadden de ministers er met Boutros Ghali over gesproken, tijdens een diner in januari 1994 in het Catshuis. Terwijl de voorbereidingen voor de missie in Srebrenica al in volle gang waren, probeerden de ministers nog garanties voor luchtsteun af te dwingen. Omdat er geen verslag is van dit gesprek - een ambtenaar maakte slechts wat aantekeningen op een servet - is evenwel onduidelijk wat toen is afgesproken.

Keer op keer heeft Dutchbat om luchtsteun verzocht. De NAVO had voldoende vliegtuigen ter beschikking, maar kreeg van de VN niet het groene licht die in te zetten. De aanvragen liepen 'om onbegrijpelijke redenen' dood, verklaarde Rob Franken, plaatsvervangend commandant van Dutchbat, eerder deze week. Vanuit de VN-kantoren in Zagreb en Sarajevo kwamen de 'meest creatieve antwoorden', merkte hij cynisch op. Franken kreeg zelfs te horen dat hij het verkeerde formulier had gebruikt.

Buitenlandse sleutelfiguren, zoals de Franse generaal Bernard Janvier, die de VN-vredesmacht leidde, zouden wellicht een verklaring kunnen bieden. Het is echter nog onzeker of buitenlanders in Den Haag gehoord zullen worden. Daarom ligt de bal vandaag bij de Nederlanders die destijds belangrijke posities bekleedden in de VN-bevelslijn.

Generaal Cees Nicolaï (Sarajevo) en kolonel Harm de Jonge (Zagreb) worden ongetwijfeld geconfronteerd met de harde kritiek die afgelopen week is geuit. 'Geklungel van de eerste orde', oordeelde topmilitair Arie van der Vlis over de ondoorzichtige handelwijze van de VN. 'Absurd' noemde de voormalige rechterhand van minister Ter Beek bijvoorbeeld de opdracht tot het inrichten van een blocking position met pantservoertuigen, die de opmars van generaal Mladic naar Srebrenica moest tegenhouden.

Wanneer de Serviërs de blokkade zouden aanvallen, zou dit de smoking gun opleveren die de VN nodig had om het luchtwapen in te zetten. Vanuit Zagreb, waar de blocking position door De Jonge was bedacht, werd bepaald dat het ging om een 'groene' opdracht (oorlogshandelingen). De instructie leidde tot grote verwarring onder de Dutchbat-militairen .

In de optiek van kapitein Jelte Groen, bij wie de opdracht terechtkwam, paste deze niet binnen het VN-mandaat. Daarin ging het om 'deëscalerend optreden en het beschermen van burgers', zei hij voor de enquêtecommissie. Volgens Groen kon van verdedigen sowieso geen sprake zijn, omdat Dutchbat beschikte over materieel dat 'alleen lakschade kon aanrichten'.

'Krankzinnig' waren volgens Franken de instructies over de bescherming van de vluchtelingen na de val van de enclave. In dat licht haalde hij fel uit naar generaal Nicolaï. Die zou gezegd hebben dat Dutchbat best zelf de evacuatie had kunnen regelen, 'met een dagje extra rijden'. Volgens Franken had Dutchbat echter niet meer dan veertig vrachtwagens voor 30 duizend vluchtelingen. 'Dat lukte dus niet, tenzij je een dag tot 240 uur verlengt.'

Meer over