Interview

Onschuldig veroordeeld worden voor moord, erger kan bijna niet

Martien Hunnik heeft mogelijk onterecht vastgezeten voor de geruchtmakende zaak van de Hilversumse showbizzmoord. Vandaag werd bepaald dat de zaak wordt herzien. Cyrille Fijnaut, voorzitter van de Adviescommissie Afgesloten Strafzaken (ACAS), en Jan Watse Fokkens, procureur-generaal bij de Hoge Raad, legden in dit interview uit oktober 2014 uit hoe lastig onderzoek naar juridische missers is.

Cyrille Fijnaut, voorzitter van de ACAS (links) en Jan Watse Fokkens, procureur-generaal bij de Hoge Raad. Beeld Jiri Buller
Cyrille Fijnaut, voorzitter van de ACAS (links) en Jan Watse Fokkens, procureur-generaal bij de Hoge Raad.Beeld Jiri Buller

Laten we hopen dat dit een uitzondering is, verzuchtte de rechterlijke macht. Volgens de minister was er 'geen reden om aan te nemen dat dit vaker voorkomt'.

Een onschuldige man - een toevallig passerende fietser die 112 belde nadat hij een bebloed jongetje en een dood meisje had aangetroffen in de bosjes - zat vier jaar vast voor de moord op de 10-jarige Nienke Kleiss. Tot ineens, uit het niets, in 2004 een andere man de misdaad bekende. De schok over deze justitiële dwaling in de 'Schiedammer parkmoord' was groot.

Hoe kon het in Nederland, met zijn hoogstaand rechtssysteem, zo fout gaan? Wie was verantwoordelijk? En was het slechts een incident?

Inmiddels, tien jaar verder, is duidelijk dat het wél vaker gebeurt. In 2009 constateerden rechters dat bejaardenverzorgster Ina Post ten onrechte was veroordeeld wegens doodslag.

In 2010 werd definitief duidelijk dat verpleegkundige Lucia de Berk toch geen seriemoordenares is. In 2012 werd de zaak waarin drie mannen en drie vrouwen zijn veroordeeld voor de moord op een Chinese restauranthoudster in Breda, heropend.

Eind vorig jaar kwam een gerechtelijke dwaling op Bonaire aan het licht; onder Nederlands recht zijn twee Bonairianen veroordeeld voor een moord die zij niet hebben gepleegd. En in december beslist de Hoge Raad of ook de Hilversumse showbizz-moord uit 1981, waarbij een man bijna acht jaar in de cel zat, moet worden heropend.

Cyrille Fijnaut (1946)


is criminoloog en was hoogleraar aan de
Erasmus Universiteit in Rotterdam,
de Katholieke Universiteit Leuven en
de Universiteit van Tilburg.

Jan Watse Fokkens (1946)

is sinds 2006 procureur-generaal bij de
Hoge Raad. Tot 2011 was hij deeltijd hoogleraar strafrecht aan
de Vrije Universiteit in Amsterdam.

'Als je ten onrechte wordt veroordeeld omdat je door rood licht zou zijn gereden, kom je daar nog wel overheen. Maar als je onschuldig bent en wordt veroordeeld voor moord, is dat een van de ergste dingen die je kan overkomen', zegt Jan Watse Fokkens (68).

Fokkens zit in zijn statige werkkamer aan het Haagse Lange Voorhout. Hij is procureur-generaal bij de Hoge Raad, de hoogste rechtsprekende instantie. Naast hem zit Cyrille Fijnaut (68), emeritus-hoogleraar criminologie. Fijnaut is voorzitter van de Adviescommissie Afgesloten Strafzaken (ACAS), een twee jaar geleden opgerichte commissie die op verzoek van Fokkens namens de Hoge Raad met frisse blik naar mogelijke dwalingen kijkt. Voor het eerst spreken de juristen over hun aanpak van herzieningsverzoeken. Vijftien adviezen heeft de commissie gegeven, zes zaken zijn nog in behandeling.

undefined

Zo boog de ACAS zich eerder dit jaar over de Deventer moordzaak, een proces dat jaren voortsleepte over de vraag of belastingadviseur Ernst Louwes in 1999 een rijke weduwe vermoordde. De commissie adviseert om nader onderzoek te doen: een patholoog-anatoom moet uitsluitsel geven over of, en hoe nauwkeurig, het overlijdenstijdstip van het slachtoffer is vast te stellen. Daarnaast stelt de ACAS voor dat een onafhankelijk instituut onderzoekt welke dna-deskundige in deze zaak gelijk heeft.

In de meeste zaken zag de commissie echter geen reden te onderzoeken of herziening van een zaak gegrond is. Dit tot frustratie van betrokkenen. Zo uitten medici onlangs in de Volkskrant en in een brandbrief aan de Hoge Raad stevige kritiek. Volgens hen heeft de ACAS, waarin geen medici zitten, onvoldoende kennis om hun rapport goed te interpreteren. Aanleiding voor de brief was een negatief advies over de zogenoemde 'butlermoord', een zaak die draait om de dood van een rijke bejaarde vrouw en haar 'butler', met wie ze was getrouwd. Hij zou haar hebben vergiftigd vanwege de erfenis en werd veroordeeld tot 12 jaar cel. Deskundigen twijfelen al bijna dertig jaar aan de diag-nose vergiftiging. Met behulp van nieuw onderzoek naar de hartspier concludeerde arts-patholoog Frank van de Goot onlangs, in het zevende herzieningsverzoek - een record - dat de vrouw aan een hartinfarct stierf. De ACAS oordeelt echter dat zijn rapport slechts een nuancering is van eerdere deskundigenrapporten en ziet geen aanleiding de zaak te heropenen.

undefined

Martien Hunnik zat bijna 8 jaar vast voor de moord op platenbaas Bart van der Laar in 1981. De zaak wordt mogelijk heropend. Beeld Arie Kievit
Martien Hunnik zat bijna 8 jaar vast voor de moord op platenbaas Bart van der Laar in 1981. De zaak wordt mogelijk heropend.Beeld Arie Kievit

Wat dacht u toen u de brandbrief van patholoog Frank van de Goot in de krant zag?

Fijnaut: 'Het is waar dat juristen geen medici zijn, maar het omgekeerde is ook waar: medici zijn geen juristen. Iedereen moet binnen zijn competentie blijven en niet voor zijn beurt spreken. Als een deskundige een goeie deskundige is, schrijft hij een rapport dat voor derden navolgbaar is. In de ACAS zitten niet alleen juristen. Onze commissie bestaat onder anderen uit een advocaat, een oud-politiecommissaris en een psycholoog. Bovendien hebben we de ruimte om, mocht dat nodig zijn, een beroep te doen op externe deskundigen.'

undefined

Doet u dat vaak?

Fijnaut: 'Nee. Af en toe. We hebben bijvoorbeeld gegevens opgevraagd bij het Nederlands Forensisch Instituut in de Deventer moordzaak.'

undefined

Kunt u zich voorstellen dat in zo'n zaak als de butlermoord na zeven herzieningsverzoeken de radeloosheid zo groot is dat mensen zich gedwongen voelen de publiciteit te zoeken?

Fokkens: 'Ja. Als je tot de slotsom komt dat de ander het niet begrijpt, kan ik me voorstellen dat je soms die weg kiest. Maar als je deugdelijke argumenten inbrengt via je raadsman, die nopen tot nieuwe vragen, kun je ervan uitgaan dat wij die vragen oppakken.'

undefined

De Puttense moordzaak, waarbij twee mannen ten onrechte werden veroordeeld voor de moord op Chris-tel Ambrosius, werd pas na het derde herzieningsverzoek in 2001 heropend. Hoe ervaart u dat, als uiteindelijk blijkt dat die verzoeken terecht waren?

Fokkens: 'Het is buitengewoon pijnlijk, een enorme klap. Al kun je er misschien niks aan doen, gelet op de informatie die je op dat moment had. Zelfs dan is het enorm pijnlijk als je moet constateren: dit is eerst fout gegaan bij de rechters en vervolgens bij ons.'

undefined

Wat doet u dan?

Fokkens: 'De klap is het grootst voor degenen die op de zaak zaten. Met hen praat je na, zowel collegiaal als beroepshalve: als je iets niet goed hebt ingeschat, is het belangrijk daarvan te leren, zoals ook is gebeurd na de Schiedammer parkmoord. Die dwaling leidde onder meer tot betere verhoortechnieken, er kwam cameratoezicht in de verhoorkamer en er werden reflectiekamers geïntroduceerd waarin tegenspraak wordt georganiseerd om tunnelvisie te voorkomen.'

undefined

Waarom leiden zulke fouten in de strafrechtketen nooit tot het vertrek van de verantwoordelijken?

Fokkens: 'Ik herinner me dat de officier van justitie na de dwaling in de Schiedammer parkmoord in een interview zei: wij hebben geen fouten gemaakt. Dat vond ik een ongelukkige uitlating, maar ik begreep wel wat hij bedoelde, namelijk: wij konden met de informatie die we hadden niet zien dat het anders was. Wij moeten soms hele ingewikkelde afwegingen maken in hele complexe zaken, en soms vergis je je. Maar dat is geen reden om te zeggen dat je dus niet geschikt bent voor je werk en dus maar weg moet.'

Fijnaut: 'Toen ik net deze kamer van de heer Fokkens binnenkwam, zag ik de werken staan van Simons, hoogleraar strafrecht in Utrecht rond 1900. Die Simons sprak voor de hoofdcommissarissen van politie en rara, waarover? Justitiële dwalingen. Hij peperde de hoofdcommissarissen in: mijne heren, men spreekt van rechterlijke dwalingen, maar de geschiedenis laat zien dat alle rechterlijke dwalingen beginnen in de verhoorkamers van de politie.'

undefined

Minister Piet Hein Donner tijdens een spoeddebat in de Tweede Kamer in 2005. Donner moest zich verantwoorden voor de fouten van het OM bij de Schiedamse parkmoord. Beeld Martijn Beekman
Minister Piet Hein Donner tijdens een spoeddebat in de Tweede Kamer in 2005. Donner moest zich verantwoorden voor de fouten van het OM bij de Schiedamse parkmoord.Beeld Martijn Beekman

Onderschrijft u die visie?

Fijnaut: 'Er is onvoldoende onderzoek gedaan naar herzieningszaken om al conclusies te trekken, maar als je kijkt naar de Schiedammer Parkmoord: dat was een echte Simons-zaak. Ik zag op tv de president van de rechtbank Rotterdam en de president van het hof Den Haag, die hun excuses aanboden ten overstaan van de hele Nederlandse bevolking voor de dwaling in de Schiedammer parkmoord. Dat vond ik een buitengewoon pijnlijk moment en ik vroeg mij af: waar is hier de hoofdcommissaris? Waar is de hoofdofficier? Dit is toch in eerste instantie onder hun leiding en gezag fout gegaan.'

De dwaling in de Schiedammer parkmoord resulteerde in de oprichting van de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken (CEAS), de voorloper van de ACAS. Inmiddels is de lat om een strafzaak te heropenen verlaagd; nieuwe informatie die een ander licht op de zaak werpt wordt eerder als 'novum' geaccepteerd. Toch blijkt de herzieningenpraktijk soms moeilijk. Alleen al omdat het bewijs in oude zaken soms is verdwenen.

Fijnaut: 'Meestal zitten bewijsstukken gewoon in het dossier, maar soms zijn stukken naar het NFI gegaan of bij de politie gebleven, zoals verhooropnames of camerabeelden. Met het NFI hebben wij nooit een probleem gehad, gelukkig. Maar als bewijs bij de politie is gebleven, levert dat weleens problemen op. De vele reorganisaties daar hebben verstorend gewerkt op de archivering, en dan druk ik me nog voorzichtig uit. Zo hadden we een keer een moordzaak waarin camerabeelden van belang konden zijn. Die beelden waren niet meer te vinden.'

undefined

Waren ze vernietigd?

Fijnaut: 'Dat weten we niet.'

undefined

Hoe vaak komt het voor dat dossiers kwijt zijn?

Fijnaut: 'Een volledig dossier? Dat heb ik maar één keer meegemaakt.'

undefined

Welke zaak was dat?

Fijnaut: 'Dat gaan we niet zeggen.'

undefined

Waarom niet?

Fijnaut: 'Het was echt een grote uitzondering. En uiteindelijk werd het gevonden bij een dossier van een medeverdachte, die berecht was door een andere rechtbank.'

Fokkens: 'Het zou wel fijn zijn als er eenduidige bewaarrichtlijnen komen en als bewijs langer wordt bewaard. De minister is daar gelukkig mee bezig naar aanleiding van een noodkreet van de ACAS. Soms wordt kleding van bijvoorbeeld een slachtoffer teruggegeven aan de familie. Maar als er vele jaren later een herzieningsverzoek komt, had je die kleren graag willen onderzoeken.'

undefined

Advocaten zeggen dat ze van het OM soms geen toegang krijgen tot bewijsmateriaal, dat nodig kan zijn om aan te tonen dat heropening van de zaak gerechtvaardigd is.

Fijnaut: 'Als een advocaat een vraag heeft waarin dat een rol speelt, gaan wij gewoon onderzoek doen.'

Fokkens: 'Ik kan als procureur-generaal opdracht geven aan het OM om bewijsmateriaal te leveren.'

undefined

In de Deventer moordzaak heeft advocaat Knoops een jaar moeten procederen om dna-materiaal te krijgen. Hij kon toch niet tegen de ACAS zeggen: gaan jullie dat dna-materiaal eens even voor mij ophalen?

Fijnaut: 'Nee, wij zijn niet in dienst van Knoops. De ACAS is onafhankelijk en onpartijdig.'

undefined

Hoe moet zo'n advocaat dan aan bewijsmateriaal komen als het OM dat niet verstrekt?

Fijnaut: 'Dan moet je naar de rechter.'

Fokkens: 'Ik ken die klacht. Maar die heeft een advocaat nog nooit naar mij geventileerd.'

undefined

Maar waarom wordt bewijsmateriaal aan de raadsman van een veroordeelde onthouden?

Fokkens: 'Ik ben geneigd te zeggen: er is geen reden om dat te doen. Maar misschien zijn in de concrete werkelijkheid wel uitzonderingen denkbaar. In z'n algemeenheid kan ik zeggen dat wanneer een raadsman een verzoek tot onderzoek naar bewijsmateriaal bij ons doet, wij daar welwillend tegenover staan.'

Fijnaut: 'Maar dat moet wel goed gemotiveerd zijn. De ACAS is niet alleen een toetssteen voor de kwaliteit van vervolging en berechting in Nederland, het is ook een toetsing van de kwaliteit van de Nederlandse strafrechtadvocatuur - zijn zij voldoende in staat om een goed verzoekschrift te schrijven?'

undefined

En daarop luidt het antwoord: nee?

Fijnaut: 'Dat zeg ik nog niet. We moeten wachten totdat we enkele tientallen van die verzoeken hebben bezien. Maar de vraagstelling van een raadsman is soms erg ruim en niet altijd even duidelijk.'

undefined

Ina Post krijgt in 2010 te horen dat zij wordt vrijgesproken van de moord op een bejaarde vrouw in 1986. Beeld Raymond Rutting
Ina Post krijgt in 2010 te horen dat zij wordt vrijgesproken van de moord op een bejaarde vrouw in 1986.Beeld Raymond Rutting

Zegt u: als een veroordeelde een betere advocaat had gehad, dan had hij misschien wel kans gemaakt?

Fijnaut: 'Ik zeg alleen: er gaat een moment komen waarop wordt beoordeeld hoe onze besluitvorming heeft gewerkt in de voorbije drie of vier jaar. En als ik nou PG of minister of de Tweede Kamer zou zijn, dan zou ik vragen om een onderzoek naar ons werk en de rol die alle partijen daarin hebben gespeeld, inclusief de advocaten.'

undefined

Als na zeven herzieningsverzoeken iemand toch onschuldig blijkt te zijn, is dat voor u dan een reden om te zeggen: ik stap op?

Fijnaut: 'Die vraag ga ik ook niet beantwoorden (lacht). Ik ben zeer doordrongen van de ernst van onze taak, dus wij doen het onderzoek zo grondig en deugdelijk mogelijk.'

undefined

Om in aanmerking te komen voor een herziening, moet een veroordeelde een novum aantonen. Dat vergt onderzoek en kost geld. Dat heeft een veroordeelde doorgaans niet. Ziet u dat probleem?

Fokkens: 'Ja.'

undefined

Dan betekent dat alleen veroordeelden met geld toegang hebben tot de ACAS en de Hoge Raad.

Fokkens: 'Die situatie heeft zich tot nu toe nog niet voorgedaan.'

undefined

Dat weet u niet, want een veroordeelde die onderzoek niet kan betalen, komt niet bij u.

Fijnaut: 'Hij hoeft geen onderzoek te doen. Als hij aannemelijk kan maken dat dat nodig is, hoeft hij alleen maar een verzoekschrift te schrijven. De financiële kant van een zaak is nog nooit een punt van overweging geweest.'

undefined

Het verzoek zou dan luiden: wilt u alstublieft contra-expertise laten doen. Maar dat is niet voldoende om bij u te kunnen aankloppen. Er is een novum nodig.

Fokkens: 'Het probleem is er, dat erken ik, maar dat kunnen wij niet oplossen. Het zou weleens kunnen gebeuren dat contra-expertise een veroordeelde vrijpleit, maar dat zo'n onderzoek niet plaatsvindt. Ik leef niet in een volmaakte wereld. Maar we staan in eerste instantie nergens afwerend tegenover. Op het moment dat je serieus signalen krijgt dat in het strafproces fouten zijn gemaakt, moet je daar naar kijken. Een gerechtelijke dwaling is verschrikkelijk. Dat is onze primaire drijfveer.'

undefined

Meer over