ONSCHULDIG NATIONALISME?

HET nieuwe nationalisme, dat ook in Nederland voorzichtig in zwang begint te raken, oogt nog onschuldig. In een notedop vatte HP/De Tijd de stand van zaken een half jaar geleden als volgt samen: 'Het nationalisme is terug, zelfs in Nederland....

Ook op dit plekje in de Volkskrant vindt men soms zo'n van de aperots geworpen notedop. 'Waar wij trots op zijn' (Paul Brill). 'Wat Holland mooi maakt' (Gerry van der List). Dergelijke symptomen van patriottisch gevoel, tongue in cheek, quasi-grappig, kunnen geen kwaad, zolang de nationale zelfverheerlijking niet gepaard gaat met de stereotypering van anderen. Oppassen wordt het, als het gevoel van nationale saamhorigheid - 'de machtigste emotie van de mensheid', aldus HP/De Tijd - geleidelijk overgaat in een gevoel van nationale superioriteit.

Vorige week maakte Malou van Hintum op deze plaats zonneklaar dat onze Nederlandse inborst verre valt te verkiezen boven de vermaledijde landsaard van de Fransen, gekenmerkt als deze wordt door levensbedreigend haantjesgedrag, verbazingwekkende arrogantie en een ziekelijke drang om zichzelf te bewijzen. Ik neem aan dat het ironisch was bedoeld.

Zulke ironie is niet besteed aan de kolonel C. Brantz die in NRC Handelsblad de hemel dankte dat onze jongens in Bosnië niet waren overgeleverd aan 'één of andere Turk'. Als nu ergens blijkt waartoe diskwalificaties op etnische gronden kunnen leiden, dan is het wel in Bosnië.

Nationalisme en etnische zedenvenverwildering blijken echter besmettelijk. Zo viel het weekblad Elsevier het pleidooi van Bolkestein voor Nederlandse terugtrekking uit Bosnië als volgt bij: 'Sinds wanneer is het verwerpelijk de veiligheid van Nederlandse manschappen in het veld ter discussie te stellen als zij (...) slachtoffer dreigen te worden in een ordinaire burenruzie tussen struikrovers en kippenslachters?'

Dat is geen grapje meer. Waarom verontwaardigd zijn over oorlogsmisdaden en massamoorden, als de slachtoffers toch alleen maar struikrovers en kippeslachters zijn? Laat ze creperen, die kippeslachters!

Nationalisme...er rollen een paar kiezelstenen van de berghelling, maar voor je het weet worden complete volken verpletterd onder een lawine. De geschiedenis sinds 1914 bewijst dat nationalisme en beschaving zich omgekeerd evenredig tot elkaar verhouden. Hoe meer nationalisme, hoe minder beschaving en omgekeerd.

Ik geef nog een actueel voorbeeld. J.A.A. van Doorn, columnist in HP/De Tijd, introduceerde twee weken geleden in een stuk onder de kop 'Bolkestein heeft gelijk' de term: 'potentiële landverraders'. Ik ben bijvoorbeeld een potentiële landverrader, al weet ik niet wat dat betekent. De delicten die zijn omschreven in titel I, Tweede Boek van het Wetboek van Strafrecht handelen onder meer over samenspanning met de vijand in tijd van oorlog, maar zonder staat van oorlog is geen landverraad mogelijk.

Potentiële landverraders zijn kennelijk mensen die uit nationalistisch oogpunt onbetrouwbaar worden geacht: iedereen in Servisch-Bosnië die moslim is bijvoorbeeld, de joden in nazi-Duitsland, de 'cosmopolieten' (lees joden) in Sovjet-Rusland, de katholieken in de Republiek der Nederlanden, de dissidenten, critici, kosmopolieten van alle tijden en alle landen. Uiteindelijk zoekt elk nationalisme zijn potentiële landverraders.

In zijn recente bundel De elite verongelukt toont H.J.A. Hofland zich pessimistisch over de teloorgang van de kosmopolitische levenshouding bij de westerse intelligentia. Hij schrijft: 'Het kosmopolitisme van de westerse beschaving, de eigenschap waardoor ze de enige universele beschaving is geworden, verdwijnt. De intellectuelen die hun bestaan aan het kosmopolitisme danken en die het zouden moeten verdedigen, hebben de leiding genomen bij de terugkeer van ''het volk'' tot zijn etnische afstamming en beperkte cultuur. Zo wordt de grote westerse samenleving met steeds grover middelen verkaveld, vereenvoudigd, gedebiliseerd.'

Misschien is het kosmopolitisme nog niet verdwenen, maar het staat onder druk als gevolg van de verwarring en onzekerheid na het einde van de Koude Oorlog, de irrationele angst voor het verlies van de eigen identiteit, de moderne volksverhuizingen, de Europese eenwording. Het nationale houvast - onze jongens, onze taal, onze traditie, waar wij trots op zijn, wat ons land mooi maakt - is geschikt om angst en verwarring te bezweren, voor even althans, maar in een mum van tijd neemt het nieuwe nationalisme viruelente vormen aan en dan rijden de vale paarden van de apocalyps door de Europese nacht.

Overdreven? Het kan snel gaan. Wie dat niet inziet, moet de memoires van Stefan Zweig lezen, Die Welt von Gestern. Hij zag hoe na 1914 Sarajevo in een oogwenk kosmopolitisch enthousiasme plaats maakte voor nationale verdwazing. De voormalige internationalisten wisten niet hoe haastig zij zich naar de slagvelden moesten spoeden om elkaar uit te moorden. Zal het nieuwe nationalisme werkelijk onschuldiger blijken dan het oude?

Meer over