Medialogica

Ons vertrouwen in de pers is tanende

Een nieuwslezer moet betrouwbaar overkomen en gezag uitstralen. Dat degelijke imago moet je niet schaden door mee te doen aan spelletjes op tv.

null Beeld Hilde Harshagen
Beeld Hilde Harshagen

Dus een nieuwslezer mag niet liegen. Brian Williams, de oerdegelijke anchor van het Amerikaanse netwerk NBC, fabuleerde dat hij in een helikopter in Irak was beschoten. Er wordt betwijfeld of hij met de orkaan Katrina in 2005 echt iemand zelfmoord heeft zien plegen, zoals hij beweerde. Nu is hij voor zes maanden geschorst.

Het was de hele week aanleiding voor beschouwingen over de betrouwbaarheid van de nieuwslezer. Die is tanende. Alleen al in de VS erodeert het aanzien van nieuwsshows en hun anchors, stelde NRC Handelsblad vast: 'Volgens bureau Gallup vertrouwt 18 procent van de Amerikanen de anchors nog, in 1997 was dat nog 36 procent.' Kijkcijfers dalen, de programma's zien hun redding in meer entertainment en dierenfilmpjes.

Waar herkennen we dat toch van?

In Nederland lijkt het niet veel beter, stelde NRC vast in hetzelfde artikel: 'Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft 32 procent van de bevolking nog vertrouwen in de pers. Alleen de kerk wordt minder vertrouwd. Bovenaan staat de rechter.'

Au.

Nederland had nog maar net de kwestie rond Trouw-journalist Perdiep Ramesar achter de kiezen, in het verre geheugen ligt de hoofdenhandel van Brandpunts Willibrord Fréquin. Intussen staat NOS-anchor Rik van de Westelaken in zijn korte broek in Wie is de mol, terwijl Herman van der Zandt op het andere net met biljetten van 50 euro blufpokert in Met het mes op tafel.

Op de website van de NOS staat: 'De NOS is de grootste journalistieke organisatie van Nederland en staat voor veel mensen symbool voor betrouwbaarheid. Dit vertrouwen willen we elke dag weer waarmaken.'

Hoeveel vindt de NOS 'veel mensen'? En hoe weet de omroep dat eigenlijk? De laatste cijfers kwamen maandag van Maurice de Hond, die in opdracht van RTL LateNight de 'betrouwbaarheid' van nieuwslezers en anchors had gepeild. Humberto Tan scoorde met een 6,9 het hoogste. Rick Nieman en Twan Huys volgden met een 6,5. Onderaan bungelden Matthijs van Nieuwkerk (5,9), Merel Westrik (5,5) en Peter R. de Vries (5,2), die gezamenlijk nog altijd beter scoorden dan Mark Rutte.

Leuk voor aan de borreltafel, maar de vraag bleef wat de kijker onder 'betrouwbaarheid' verstaat. Hoe beoordeelt hij die? Aan de kleur van de ogen?

Het gaat vermoedelijk niet om feiten, maar om beeldvorming, imago en perceptie. Een nieuwslezer moet voldoen aan de criteria van Aristoteles voor een goede redenaar. Ten eerste ethos: betrouwbaar en eerlijk overkomen.

Daarom is in werkelijkheid Rob Trip (6,3 volgens De Hond) de koning van betrouwbaarheid. Hij oogt als de meest degelijke anchor, die je zelden tot nooit tegenkomt in spelletjes, glossy's of toneelstukjes die de kijker mogelijk zand in de ogen strooien. Een 'autoriteit' uit de oude school.

Dat Rik van de Westelaken tien minuten na het NOS-Journaal de waarheid staat te liegen in Wie is de mol, bleek voor 48 procent geen probleem. Voor 11 procent trouwens wel.

Wat de anchor beweegt tot spelletjes, zal wel een diepgewortelde menselijke behoefte zijn. Het volk verlichten met het schijnsel van de eigen schijnwerper. Maar buiten dat hoogstpersoonlijke is de vraag wat het oplevert, en waarom je het zou willen.

NOS-baas Marcel Gelauff zei in de Volkskrant dat hij twee pubers kende die door Van de Westelakens deelname aan WIDM naar het Journaal waren gaan kijken. Gefeliciteerd. De vraag is of ze hem daar ook geloofden. En of ze anders nooit met het Journaal in aanraking waren gekomen.

Nederlandse nieuwslezers en presentatoren liegen volop - een herstelrubriek bestaat niet eens. Ze overdrijven geregeld, ontnemen de kijker de nuchtere blik op de werkelijkheid door mee te gaan in alarmerende weerberichten en codes in alle kleuren van de regenboog. Ze gaan slaafs mee in marketinggestuurde hypes (deze week: Fifty shades of grey - de film, de late Rembrandt) en zetten soms zaken vetter aan dan later terecht bleek. Bijproducten van de nieuwsin-dustrie. Een afvalprobleem.

Het grote publiek mag dan niet te zwaar te tillen aan de deelname van Van de Westelaken aan WIDM, discussie over de betrouwbaarheid van nieuwslezers kwam er toch. Precies de reden waarom je imago's van degelijkheid maar beter niet op het spel kunt zetten.

'In opspraak' heet dat in de politiek al gauw. Daar is die simpele perceptie soms al voldoende om de minister te doen struikelen, vaak op aandrang van de pers die niet ophoudt de opspraak rond te pompen. Laat nieuwslezers zich beperken tot de werkelijkheid. Desnoods met het mes op tafel.

Meer over