Analyse

Onlinebedreigers voor de rechter brengen: werkt dat wel?

null Beeld Marco Stoker
Beeld Marco Stoker

Sinds het begin van de coronapandemie worden wetenschappers en politici steeds vaker online bedreigd. Diverse verdachten zijn al veroordeeld, maar soms werkt dat juist averechts. ‘Vervolging zou het ultieme bewijs zijn dat de staat probeert dissidenten monddood te maken.’

Als het filmpje op de schermen van zaal E2 van de Haagse rechtbank wordt getoond, kiest Reinier H. uit Dordrecht ervoor zijn gezicht af te wenden. De verdachte – een bonkige, 73-jarige man met bodywarmer en sokken in sandalen – wil liever niet herinnerd worden aan zijn creatie.

De rechter toont het filmpje toch. Om de beurt verschijnen kopstukken uit de coronacrisis in beeld. Jaap van Dissel. Hugo de Jonge. Mark Rutte. Diederik Gommers. Ze dragen een oranje overall, hun hoofden zijn kaalgeschoren. Er volgt zwart-witbeeld. Een galg met terdoodveroordeelden. Opzwepende muziek. Het valluik valt weg. En dan een tekst: ‘Eindelijk hun verdiende straf..!!’

Het filmpje was niet bedoeld om in de openbaarheid te komen, beweert H. dinsdag tijdens de zitting. Hij had het alleen naar de beruchte complotdenker Joost K. willen sturen, om hem ‘een hart onder de riem te steken’. Vervolgens waren de beelden in een openbare Telegram-groep met duizenden leden terechtgekomen, ofwel omdat H. dat per ongeluk zelf had gedaan, ofwel omdat K. ze had doorgeplaatst.

‘U zei dat u geen bedoeling had er mensen schrik mee aan te jagen’, zegt de rechter, ‘of anderen op te ruien om achter deze mannen aan te gaan?’

‘Nee’, zegt H., ‘absoluut niet.’

Oververhit

De zaak van Reinier H. staat niet op zichzelf. De afgelopen maanden werden ook andere mannen en vrouwen aangehouden en vervolgd na bedreigingen aan het adres van politici, bestuurders en wetenschappers die een prominente rol spelen in het coronabeleid.

Eerder deze week werd de 27-jarige Danny V. opgepakt. De man uit Heerlen wordt ervan verdacht demissionair minister Hugo de Jonge te hebben bedreigd via sociale media. Donderdag stond oud-voetballer Bryan Roy (51) voor de rechter. Hij kreeg een taakstraf van tachtig uur en een voorwaardelijke celstraf van vier weken voor het bedreigen van premier Rutte. Op Twitter had Roy, die zich de laatste jaren heeft ontpopt als een fanatiek aanhanger van complottheorieën, onder een bericht over Rutte de volgende tekst geschreven: ‘Headshot krijgt-ie straks.’

Verschillende teams bij politie en Openbaar Ministerie (OM) houden dergelijke uitspraken op sociale media in de gaten. In de politie-eenheid Den Haag ontfermt het Team Bedreigde Politici zich erover. Tot 2018 onderzocht dat team minder dan honderd strafbare bedreigingen per jaar. Inmiddels zijn dat er enkele honderden per jaar, aldus een woordvoerder van het OM. ‘Sinds corona zien we een extra stijging. De samenleving reageert oververhit.’

Hoe effectief is de manier waarop justitie complotdenkers die bedreigingen uiten aanpakt? En zitten er ook risico’s aan die strategie?

Bodegraven

Duidelijk is dat justitie het vizier primair richt op dreigers met veel aanhangers, zoals de drie mannen achter het Red Pill Journal – het online praatprogramma waarin Micha K., Joost K. en Wouter R. ongefundeerde verhalen verkondigden over een satanisch pedofielennetwerk in Bodegraven. Dat netwerk, waartoe ook Jaap van Dissel zou behoren, misbruikte, mishandelde en offerde volgens de mannen jarenlang kinderen. Voor die theorie, die is gebaseerd op de hervonden herinneringen van Joost K., is nooit een snipper bewijs gevonden.

Het Openbaar Ministerie doet al maanden onderzoek naar de makers van het Red Pill Journal, waar duizenden mensen naar keken. Wouter R. is inmiddels veroordeeld tot een celstraf voor opruiing en het bedreigen van de advocaat van de gemeente Bodegraven. Joost K., die in Spanje woonde, is uitgeleverd aan Nederland. Tegen Micha K., die in Nederland nog een celstraf moet uitzitten – onder meer voor bedreiging – loopt een uitleveringsverzoek aan Noord-Ierland. Ook heeft de politie onlangs Hans de M. opgepakt, een christelijke complotdenker die op zijn eigen platform Wees De Weerstand theorieën over het pedonetwerk in Bodegraven verkondigde.

Voor Wouter R., Joost K. en Hans de M. staat op 3 december een pro-forma-zitting op de rol. Micha K. zal vermoedelijk later worden vervolgd, omdat zijn uitlevering nog op zich laat wachten. Hij zit wel vast.

Vrijwel altijd demonstreren sympathisanten voor de rechtbank als daar een zaak dient tegen een complotdenker, zoals hier in juni in Den Haag, bij de kwestie ‘Bodegraven’.  Beeld ANP
Vrijwel altijd demonstreren sympathisanten voor de rechtbank als daar een zaak dient tegen een complotdenker, zoals hier in juni in Den Haag, bij de kwestie ‘Bodegraven’.Beeld ANP

Volgers

Maar het OM kijkt verder dan de ideologen. Ook het ‘het middenkader’ en de meelopers binnen complotnetwerken worden vervolgd. Zo veroordeelde de rechtbank deze zomer een 34-jarige man uit Enschede tot zes maanden cel, waarvan drie voorwaardelijk. Hij had in een groepschat op Telegram, waarvan hij de beheerder was, opgeroepen bakstenen door de ruit te gooien bij Jaap van Dissel en bij de burgemeester van Bodegraven.

In mei kreeg Dieuwke P. (53) een celstraf van zes weken cel, waarvan vier voorwaardelijk. De vrouw uit Terneuzen had in een chatgroep met tweehonderd leden foto’s en video’s geplaatst van een Nederlandse vlag waarop ze had geschreven dat Jaap van Dissel ‘een pedo’ zou zijn. Die vlag werd vervolgens in brand gestoken.

Geertruida T. (54) uit Apeldoorn had in dezelfde chatgroep ‘iedereen succes gewenst die naar het huis van Van Dissel gaat’. In die groep was ook het adres van de directeur infectieziektebestrijding van het RIVM gedeeld. Zij kreeg een celstraf van acht weken opgelegd, waarvan vier voorwaardelijk.

Het is niet voor niets dat justitie ook deze volgers vervolgt. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) waarschuwt al jaren voor ‘potentieel gewelddadige eenlingen’ die zich in tijden van polarisatie ‘gesterkt kunnen voelen om een geweldsdaad te begaan’. Ook constateert de NCTV dat er sprake is van ‘een kruisbestuiving’ tussen actiegroepen die zich tegen het overheidsbeleid verzetten en complotdenkers.

Een woordvoerder van het OM benadrukt dat volgers van het Red Pill Journal zich het afgelopen jaar bereid hebben getoond tot ‘het stalken van mensen en tot geweld tegen gebouwen’. Zo bezochten tientallen complotdenkers een begraafplaats in Bodegraven, waarvan ten onrechte werd beweerd dat er slachtoffers van het pedonetwerk zouden liggen. Een van de volgers, die inmiddels is opgepakt, was zelfs ‘op zoek naar wapens om een aanslag te plegen’, aldus de woordvoerder.

Uit de lucht

Levert de vervolging van complotdenkers iets op? Op het eerste gezicht wel. Zo is het Red Pill Journal, dat vrijwel dagelijks uitzendingen verzorgde, uit de lucht sinds de makers ervan vastzitten. Daarmee is een van de belangrijkste online-clubhuizen voor complotdenkers gesloten.

Verder hoopt het OM met het vervolgen van zowel kopstukken als volgers een norm te stellen: dit tolereren we niet in Nederland. Wie anderen bedreigt of oproept tot geweld, maakt zich schuldig aan een strafbaar feit en kan dus voor de strafrechter worden gebracht. Dat zou anderen kunnen afschrikken.

Maar tegelijkertijd lijkt het dweilen met de kraan open. Vrijwel altijd staan sympathisanten voor de rechtbank te demonstreren als daar een zaak tegen een complotdenker dient. En aanhangers van het Red Pill Journal komen nog steeds bij elkaar in Telegram-groep De Bataafse Republiek, die momenteel bijna achtdduizend leden telt. Daar discussiëren ze vrolijk verder over menstruatiestoornissen na het coronavaccin en de veroordeling van Bryan Roy, die ze ‘Belachelijk’ noemen en ‘Te gek voor woorden’.

Roy zelf is inmiddels van Twitter naar Telegram verkast, en heeft daar ook alweer bijna drieduizend volgers verzameld.

Monddood

Wat het ingewikkeld maakt, is dat een beetje complotdenker zich niet laat afschrikken door een mogelijke vervolging. Integendeel, zegt de Leidse terrorismedeskundige Jelle van Buuren, die onderzoek doet naar het gevaar van complottheorieën. ‘De vrijheid van meningsuiting wordt hoog aangeslagen in complotmilieus en is een van de vrijheden die in hun optiek zwaar onder druk staat door de regerende elites. Ze definiëren zichzelf als vrijheidsstrijders tegen de coronadictatuur. Vervolging van complotdenkers vanwege hun uitlatingen zal dan ook dankbaar worden geframed als ultiem bewijs dat de staat probeert dissidenten monddood te maken.’

Hier wreekt zich een zelfversterkend principe: iedere poging om complotdenkers op andere gedachten te brengen kan door hen worden uitgelegd als een bevestiging van hun gelijk. Immers, alleen een geheime elite van satanische pedofielen zal willen verhullen dat er zoiets als een geheime elite van satanische pedofielen bestaat.

De rechterlijke macht is in de ogen van sommige complotdenkers niets meer dan een strategisch instrument van diezelfde elite, dat wordt ingezet om wakkere burgers zoals hen eronder te houden.

Zo probeerde Wouter R. tijdens het kort geding dat de gemeente Bodegraven tegen hem Joost K. en Micha K. had aangespannen de rechtbank in Den Haag in diskrediet te brengen. ‘Ons onderzoek de afgelopen jaren maakt onverbloemd duidelijk dat de rechtbank in Den Haag verbonden is met het netwerk dat wij in het licht zetten. Dat maakt onpartijdigheid onmogelijk.’

Bryan Roy, die tijdens zijn politieverhoor verklaarde dat premier Rutte volgens hem deel uitmaakt van een geheim plan om de wereldbevolking met behulp van corona terug te brengen tot vijf miljoen mensen, kwam donderdag niet eens opdagen bij de rechtbank. Hij liet zich ook niet vertegenwoordigen door een advocaat.

Radicaliseren

Ook het corrigerende effect van vervolging lijkt bij sommige complotdenkers afwezig. Micha K. werd al meerdere malen veroordeeld, maar blijft onverstoord doorgaan met bedreigen en opruien.

Danny V. liet zich bij zijn dreigementen aan het adres van Hugo de Jonge niet weerhouden door het gegeven dat hij onlangs nog werd veroordeeld. Het gerechtshof in Den Haag legde hem in hoger beroep vier maanden cel op, waarvan twee voorwaardelijk, omdat hij Pieter Omtzigt had achtervolgd tijdens een demonstratie, waarbij hij het Tweede Kamerlid het volgende had toegebeten: ‘Ik zal je doodslaan, mongool. Kankermongool.’

Kan vervolging van complotdenkers leiden tot verdere radicalisering? Het OM zegt dat niet mee te wegen. ‘Wij kijken naar mogelijk strafbare feiten', laat een woordvoerder weten. ‘Maar dat het strafrecht niet in alle gevallen een oplossing biedt, is duidelijk. Dat kan echter nooit een reden zijn om niet te vervolgen.’

De mogelijke nadelen van een vervolging mogen nooit doorslaggevend zijn, zegt ook Jelle van Buuren. ‘Wat wel essentieel is, is dat het OM haarscherp uitlegt dat de vervolging zich niet richt tegen complotdenkbeelden, maar tegen een strafbaar feit: bedreiging. De geharnaste complotdenker zal hierdoor niet van gedachten veranderen, maar bij dit soort normstellende rechtszaken gaat het vooral om het bredere publiek, dat misschien ook boos is of de hand van geheime elites in het coronabeleid ontwaart, maar nog wel aanspreekbaar is op het onderscheid tussen vrije meningsuiting en bedreiging.’

Eerlijk

Journalist Maarten Reijnders, die een boek schreef over complotdenkers, denkt dat de invloed van het OM en de rechter op dat punt niet moet worden overschat. Reijnders volgde onder meer rechtszaken tegen Micha K. en een voorlopig getuigenverhoor in de zaak tegen een voormalige topambtenaar van Justitie die volgens een hardnekkige complottheorie de spil vormt van een pedofielennetwerk.

‘De zalen zaten altijd vol met complotdenkers. Het viel me op dat de rechters uitgebreid de tijd namen om uit te leggen dat het proces echt eerlijk zou verlopen en om naar de meest waanzinnige getuigenissen te luisteren. Waarschijnlijk om het verwijt voor te zijn dat alles toch al bekokstoofd was en in de hoop dat ten minste één iemand in de zaal van gedachten zou veranderen.’

Dat laatste zal niet zo snel gebeuren, denkt Reijnders. ‘Mijn ervaring is dat er onder die complotdenkers vaak mensen zitten die allerlei persoonlijke ervaringen hebben waardoor ze het vertrouwen in de rechtsstaat hebben verloren. Ik sprak bijvoorbeeld een man die zijn kinderen niet meer mocht zien. Daar gaf hij om een of andere reden die topambtenaar de schuld van. Zo’n man valt echt niet zomaar te overtuigen van het tegendeel.’

Stom, stom, stom

Toch zijn ze er wel, de verdachten die tot inkeer komen. Zo lijkt Reinier H. behoorlijk geschrokken van zijn arrestatie en de twee weken die hij in de cel heeft doorgebracht. Tijdens de zitting beklaagt hij zich meerdere malen over zijn eigen gedrag.

‘Ik heb behoorlijk last van mijn geweten’, zegt hij. ‘Ik vind mezelf stom, ik zit mezelf de grond in te boren hierdoor. En ik had al niet zo’n goed zelfbeeld. Het was stom stom stom, ik had dit nooit moeten doen, zeker als christen niet.’

Hij vertelt dat hij eenzaam is, dat de banden met zijn familie verbroken zijn en dat hij nauwelijks sociale contacten heeft. Thuis achter zijn computer heeft hij zich laten meeslepen door de verhalen van complotdenkers. ‘Dat vind ik een zwakte van mezelf. Blijkbaar was ik zover gehersenspoeld, dat ik niet meer op de rem kon trappen.’

De officier van justitie geeft Reinier H. vervolgens het voordeel van de twijfel , ook omdat H. heeft beloofd in therapie te zullen gaan. Het OM eist daarom een gevangenisstraf van veertien dagen voor bedreiging. De rechter gaat daar in mee.

Even daarvoor heeft H. nog gezegd dat hij alles wat met de complotten te maken heeft van zijn computer wil wissen. ‘Justitie mag bij wijze van spreken iets inbouwen, zodat ik me nooit meer in die netwerken ga mengen. Ik wil hier niets meer mee te maken hebben.’

Meer over