Ongestoord naakt

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Baders.
(*Johan Cruijff)

Wieteke van Zeil
Willem van de Velde de Jonge: Hollandse schepen aan de kust en badende mannen Beeld .
Willem van de Velde de Jonge: Hollandse schepen aan de kust en badende mannenBeeld .

Toen in 1863 Éduard Manet zijn schilderij Déjeuner sur l'herbe (lunch op het gras) wilde tentoonstellen werd het geweigerd door de Salon, de Parijse kunstplaats waar jaarlijks schilders hun nieuwe werk mochten tonen. Want o!, naakte vrouwen, bij o!, geklede mannen. Een vrij selectieve verontwaardiging, vond ook schrijver Émile Zola die het publiek er fijntjes op wees dat als je het Louvre inliep, je zo vijftig kunstwerken tegenkwam met een combinatie van naakte en geklede figuren.

Had Émile Zola dit schilderij van Willem van de Velde gekend, dan had hij de verontwaardigde Salon-jury kunnen wijzen op de naakte, zonnebadende man op het zand: precies in de houding van een van de dandy's op Manets schilderij - knietje opgetrokken, leunend op de rechterhand (bij Manet is het de rechterelleboog), maar dan ontkleed. Dit detail is het volmaakte tegenbeeld van Manets schandaalstuk: ook mannen worden badend afgebeeld, net zo ongestoord, ontspannen en bijna blasé als de geklede mannen van de lunch op het gras. Niemand die er een schandaal van maakte in 1661.

Terwijl, als we met een potlood en notitieboek de National Gallery in zouden lopen om de mannelijke en vrouwelijke naakte baders te turven, er toch een verhouding van, schat ik, één tot meerdere tientallen streepjes in het boekje zou komen te staan - die ene, is deze. Ik ken verder geen mannelijke baders in de oude kunst. En zeker geen stoere matrozen die net terugkomen van een zeeslag die op de achtergrond nog aan de gang is, zoals deze.

null Beeld
Beeld

Een van de schepen op de achtergrond vuurt een kanon af, het andere grote schip is van de commandant van de strijd, te zien aan de Hollandse vlag en de wimpel. Het blote groepje hier op de voorgrond - twee spelende jongens, twee ontspannen kletsende jongens en twee alleen zittende, rustende mannen - krijgt er iets heel moois door. Ze hebben samen de risico's van de oorlog doorstaan en zijn nu samen aan het baden. Volkomen vanzelfsprekend, want de band die de eenzaamheid op het water en de gevaren heeft gecreëerd, heeft de onderlinge schaamte weggenomen. Vooral de twee pratende mannen hebben iets pre-zondeval-achtigs - alsof ze zich niet eens bewust van zijn hun naaktheid. Een matrozenintimiteit waar geen buitenstaander bijkan.

Het is niet zeker dat Willem van de Velde, die met zijn vader tot de beste zeeschilders behoorde en die beiden naar Engeland vertrokken na 1670, deze mannetjes wel geschilderd heeft. Kunstenaars waren zo gespecialiseerd in Holland in die tijd - omdat er zo'n grote, vrije markt voor kunstwerken bestond vanwege de vele rijke burgers - dat de meesten alleen zeeslagen deden óf alleen figuren, alleen historiestukken óf alleen portretten. Willems broer Adriaen werd ingehuurd voor de figuren en dieren op andermans zeeslagen. Wie weet was het een broederlijke samenwerking.

Hoe dan ook, het kleine beeld van deze groep verwanten is intiemer dan veel vrouwelijke baadsters die ik in schilderijen zag: die zijn toch vooral ongestoord naakt voor het mannelijk genot, deze voor niemand. Er moet gewoon gebaad worden. Het maakt ons tot getuigen van de speelsheid en de band tussen oorlogsbroeders. Daar kan geen nieuwjaarsduik aan tippen.

www.detailsofart.com

undefined

Meer over