Onderzoek naar de betrokkenheid van protestantse kerken bij slavernij en kolonialisme

Onderzoekers van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in Amsterdam gaan de betrokkenheid van protestantse kerken bij slavernij en kolonialisme onderzoeken. Dat kan helpen ‘om een van de grote vragen van deze tijd op te lossen’, zegt historicus Karwan Fatah-Black van de Universiteit Leiden.

Historische prent van een slavenhouder en een tot slaaf gemaakte vrouw in Suriname.  Beeld De Agostini via Getty Images
Historische prent van een slavenhouder en een tot slaaf gemaakte vrouw in Suriname.Beeld De Agostini via Getty Images

Het onderzoek past in een reeks van zelfonderzoeken door steden en instituten. Vorig jaar lieten de stadsbesturen van Amsterdam en Rotterdam nagaan in hoeverre hun verre voorgangers betrokken waren bij slavernij. Deze zomer presenteerde Utrecht een soortgelijk onderzoek naar zijn verleden.

Zodra de onderzoekers van de PThU klaar zijn, zal de generale synode, oftewel het landelijk bestuur, van de Protestantse Kerk Nederland zich over de bevindingen buigen. ‘We ondersteunen het onderzoek’, laat een woordvoerder weten.

Historicus Karwan Fatah-Black van de Universiteit Leiden juicht de kerkelijke zelfreflectie toe. Volgens hem leidt dit soort onderzoeken tot een ‘enorme verrijking’ van het beeld van het Nederlandse slavernijverleden. Zelf werkte hij mee aan het onderzoek over het Amsterdamse slavernijverleden. Momenteel doet hij iets soortgelijks voor De Nederlandsche Bank.

Hoe ziet u de rol van protestantse kerken in kolonialisme en de slavernij?

‘Het is duidelijk dat kerken een plek hebben in de slavernijgeschiedenis. In Nederland zelf was de slavernij vanaf de Middeleeuwen verboden. In de 17de en 18de eeuw werd stevig gediscussieerd over de vraag: waarom mag het overzee dan wel? Die historische debatten werden vaak in theologische kringen gevoerd.

‘Met theologische onderbouwingen werd de slavernij goedgepraat. In het vroege christendom was er weinig principiële weerstand tegen slavernij. Vervolgens ontstond het idee dat heidenen via slavernij juist bij het christendom in de buurt konden worden gebracht. Dat verhaal werd een legitimering voor slavernij.

‘Toen in de 19de eeuw de slavernij moest worden afgeschaft, was de koloniale overheid bang dat vrijgemaakte mensen de macht in de koloniën over zouden nemen of dat de economie zou instorten. De kerken werden daarom ingezet om van voormalige slaven gehoorzame burgers te maken.

‘Er zijn natuurlijk ook kerken geweest die zelf slaven in eigendom hadden. Sommige vooraanstaande mensen die hun geld verdienden met slavernij, kregen eer en lof toegezwaaid voor hun rol in de kerk. Er is een heel spectrum aan betrokkenheid.’

Het onderzoek richt zich specifiek op protestantse kerken. Welke rol speelden katholieke kerken in de slavernij?

‘De katholieke kerk heeft een eigen geschiedenis. De meeste slaven in de geschiedenis van de Trans-Atlantische slavernij vielen onder katholiek gezag, met name in Brazilië. Het is een grotere, meer internationale discussie. Er zijn wel specifieke ordes, bijvoorbeeld Jezuïtische, die daar onderzoek naar doen.

‘Maar de katholieke slavernijgeschiedenis is niet helemaal los te zien van wat zich in de protestantse kolonies afspeelde. Soms lopen de gebeurtenissen door elkaar. De West-Indische Compagnie op Curaçao was bijvoorbeeld een protestantse organisatie, maar slaven werd wel toegestaan om katholiek te worden.’

Verscheidene steden en instanties namen de laatste tijd hun eigen verleden onder de loep. Zijn al die losse onderzoeken puzzelstukjes van een groeiend inzicht in het verleden? Of ontnemen ze juist het zicht op het geheel?

‘De lokale en institutionele interesses zie ik als een verdieping van het onderzoek. Vaak wordt de slavernijgeschiedenis in algemene termen beschreven: lan­ge ha­len, gauw thuis. De stedelijke focus is historisch juist heel goed. De stad was vroeger de belangrijkste politieke en economische eenheid was.

‘Het lijkt me wel goed als we nu vanuit provinciesteden – of dat nu in Friesland is of in Utrecht – toewerken naar een landelijk onderzoek. Door terug te keren naar dat hogere niveau kunnen we dwarsverbanden zien.

De onderzoekers willen ook in kaart brengen hoe het denken over slavernij en racisme in de loop der tijd binnen de protestantse kerken is veranderd. Wat voor inzicht geeft dat?

‘Aan het eind van de 17de eeuw vond een culturele transitie plaats: geloof en ras gingen in het denken van mensen door elkaar gaan lopen. Christelijkheid en heidendom werden meer en meer gezien als een erfelijke eigenschap. De ideeën die vervolgens ontstonden – over raciale hiërarchie, onderscheid en onze eigen positie in de wereld – blijven hardnekkig voortbestaan, tot in onze tijd toe. Door te onderzoeken welke rol de kerk hierin gehad heeft, help je een van de grote vragen van deze tijd op te lossen.’

Meer over