Onder maarschalk Zjoekov viel het Derde Rijk

Hij is in Rusland een van de weinige onomstreden helden uit de geschiedenis. Geen andere generaal heeft zo veel cruciale overwinningen in de Tweede Wereldoorlog op zijn naam staan als de Russische maarschalk Georgi Zjoekov....

Door Corine de Vries

Terwijl de Russen begin jaren negentig allerlei Sovjet-grootheden van hun sokkel haalden, richtten ze voor Zjoekov juist nieuwe standbeelden op. Een daarvan, van de maarschalk zittend op een paard, staat sinds 1995 vlakbij het Kremlin, op het Manegeplein. Standbeelden van Zjoekov waren in de Sovjet-Unie zeldzaam. Stalin wenste de eer van de overwinning op de nazi's niet te delen. Na de oorlog bleek al snel dat Stalin de populariteit van de volksmaarschalk als een bedreiging zag. Zjoekov werd benoemd tot commandant in het afgelegen Odessa aan de Zwarte Zee.

'De Verenigde Naties hebben aan hem meer te danken dan aan welke andere militaire leider ook', zei in 1945 de Amerikaanse generaal en latere president Dwight 'Ike' Eisenhower, die Zjoekov zelfs diep in de Koude Oorlog nog als persoonlijke vriend bleef zien. Toch is Zjoekov in het Westen relatief onbekend. Wat dat betreft is de klacht van veel Russen voorstelbaar dat het Westen de rol van het Rode Leger in de overwinning op de nazi's onderbelicht.

Zjoekov (1896–1974) was een briljant strateeg, een barse en veeleisende man die als een van de weinigen – af en toe – de Sovjetdictator Josef Stalin durfde tegen te spreken. Hij kon ook buitengewoon wreed zijn. Zo joeg hij Russische gevangenen de mijnenvelden in om het terrein vrij te maken voor de opmars van zijn soldaten.

Maar Zjoekov was bovenal een tragische held, meende de Russische schrijver Aleksander Solzjenitsin. Iemand die alleen in de oorlog sterk kon zijn, omringd door duizenden tanks en kanonnen, maar die later in de politiek gedoemd was ten onder te gaan.

Zjoekov, zoon van een schoenmaker en pelswerkster, deed zijn ervaring op in de praktijk. Een militaire opleiding had hij niet. In de Eerste Wereldoorlog streed hij al mee als cavalerist. De Tweede Wereldoorlog begon voor Zjoekov in 1939 in Mongolië, waar hij de net binnengevallen Japanners moest terugdringen.

In december 1940 riep Stalin hem terug naar Moskou. Bij zijn aankomst was een groep hoge militairen net bezig het binnenvallen van de nazi's te simuleren. Zjoekov kreeg de rol van het Duitse leger op zich. Hij behaalde daarbij zo'n indrukwekkende overwinning dat Stalin hem tot chef van de generale legerstaf benoemde.

In mei 1941 sloeg Zjoekov bezorgd de enorme Duitse troepenopbouw tussen de Oostzee en de Karpaten gade. Samen met minister van Defensie Timosjenko pleitte hij voor een preventieve aanval. 'Willen jullie de Duitsers provoceren? Willen jullie zo graag oorlog dan?', vroeg Stalin die nog altijd in het Molentov-Ribbentrop Pact geloofde, het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin uit 1939.

'Stalin was heel slim in het herkennen van Zjoekovs talenten, maar de twee voelden nooit sympathie voor elkaar. Ze ruzieden regelmatig over operaties, waarbij Zjoekov vaak tegen zijn zin beslissingen van Stalin moest slikken', zei Zjoekovs dochter Ella Zjoekova tegen de historicus Albert Axell. Toen Hitler in juni de Sovjet-Unie binnenviel, probeerde Zjoekov opnieuw Stalin ervan te overtuigen om in de tegenaanval te gaan. Stalin weigerde weer, waarna Zjoekov zijn ontslag indiende als generale stafchef.

Zjoekov werd naar Leningrad gestuurd om daar het front te verdedigen. Hij verving de commandanten om het vertrouwen van de manschappen te herstellen en plande in detail de verdediging van de uitgehongerde omsingelde stad. Die winter verslechterde de situatie in Moskou. Zjoekov werd teruggeroepen voor de verdediging van de hoofdstad. Daar wist hij in december 1941, op 35 kilometer van het Rode Plein, de opmars van de Duitsers te stuiten. Later speelde hij een belangrijke rol bij de slag om Stalingrad (1942-'43), de overwinning in Koersk (zomer 1943) en de doorbraak van de blokkade van Leningrad (januari 1944).

In november 1944 kreeg Zjoekov de leiding over het Eerste Wit-Russische Front. Hij begon de opmars naar Berlijn, samen met het Eerste Oekraïense Front van maarschalk Konev in het zuiden en maarschalk Rokossovski's Tweede Wit-Russische Front in het noorden. Het was Stalin die in april 1944 aandrong op de massale aanval van de Rode Leger op Berlijn. Hij wilde voorkomen dat de Britten en de Amerikanen de Duitse hoofdstad eerder zouden innemen. Bijna 80 duizend Sovjet-soldaten kwamen bij de slag om Berlijn om het leven, 275 duizend soldaten raakten gewond. Aan Duitse kant vielen bijna tweemaal zoveel doden. Zowel de Duitse soldaten als de burgerbevolking vreesden het Rode Leger. Bijna elke Duitser kende de radio-oproep waarin de Sovjet-propagandist Ilja Ehrenberg opriep tot verkrachting en moord: 'Soldaten van het Rode Leger, er bestaan geen onschuldige Duitsers. Dood hen! En breek de racistische trots van de Duitse vrouw met geweld.'

De nu tachtigjarige veteraan Ivan Ivannikov uit Moskou vocht als ingenieur mee in de bestorming van de Reichstag. 'Het gebouw zag er uit als een onneembaar fort, alle ramen werden gebruikt als schietgaten. Drie bestormingen mislukten, op het plein lagen honderden lijken. Uiteindelijk kregen we de opdracht een gat in de muur te slaan. Het lukt ons bij de muur een zak met vijf kilo explosieven neer te leggen. Toen die ontplofte, konden we naar binnen.'

Ivannikov ergert zich aan de nadruk die vaak gelegd wordt op Zjoekovs wreedheid. 'Hoe kun je honderdduizenden mensen de dood insturen als je een zwak karakter hebt? Zoiets kun je niet vriendelijk vragen, je moet dan gehoorzaamheid eisen. Zjoekov kon dat. Hij was wreed maar ook eerlijk. Zjoekov was een geweldige militaire leider.'

Na Stalins dood in 1953 keerde Zjoekov terug naar Moskou. De nieuwe Sovjet-leider Chroesjtsjov benoemde hem tot onderminister van Defensie en twee jaar later tot minister. Een commissie onder zijn leiding nam het op voor de voormalige krijgsgevangen. Ruim 100 duizend Sovjet-militairen waren na hun terugkomst uit Duitsland in 1945 direct doorgestuurd naar de Goelag of ter dood veroordeeld .

De politieke carrière van Zjoekov duurde maar kort. Al in 1957 ontsloeg Chroesjtsjov hem en ontnam hem al zijn medailles en heldentitels. Zjoekov zou zich hebben schuldig gemaakt aan 'Bonapartisme' en ontrouw aan het communistische ideaal. Volgens historici voelde ook Chroesjtsjov zich bedreigd door Zjoekovs populariteit.

In 1985 doorbrak een documentaire over Zjoekovs rol in de oorlog de stilte rond de in 1974 overleden maarschalk. Tijdens de perestrojka werden zijn naam en zijn daden weer opgenomen in de ges chiedenisboeken.

'Ik was geschokt toen ik hoorde dat Zjoekov was ontslagen', zegt veteraan Ivannikov, die vandaag zal meelopen in de parade op het Rode Plein. 'Gelukkig is zijn reputatie nu gezuiverd. Want waar Zjoekov kwam, behaalde het Rode Leger overwinningen. Zjoekov is onze nationale trots.'

Meer over