Onder het carrièrepak sluimert wantrouwen jegens EU

Noem het de feel good-factor: uiterst modieus gekapt, piekfijn opgemaakt, in strak carrièrepak en op stilettohakken kilometers lang de Gidemino-prospekt aflopen, de belangrijkste winkelstraat in Vilnius, Litouwen....

Nanda Troost

Binnensteden worden gerestaureerd, moderne kantoorgebouwen van staal en glas schieten de grond uit, de een nog hoger dan de ander. En op straatniveau poetsen bouwvakkers in groten getale de laatste herinneringen van de Sovjet-onderdrukking weg in winkelstraten waar Benetton en Nike zich prominent gevestigd hebben. Stap een ministerie binnen en in alle kamers, tot en met die van de minister, schalt de nieuwste popmuziek uit de radio. This is the West, man!

Gelopen koersen dus, de laatste referenda over de toetreding tot de EU. Toch is in de stemlokalen de liefde voor het Westen minder groot dan je zou denken. Letland, dat op 20 september het EU-referendum beleeft, is in de peilingen steeds verder weggezakt: van 60 naar rond de 50 procent. In Estland, waar op 14 september wordt gestemd, neemt de steun op papier toe (70 procent), maar volgens de peilers alleen omdat de tegenstanders nauwelijks van plan zijn te gaan stemmen. Die laatste ervaring had Litouwen in mei ook al. De vraag was uiteindelijk niet of er voor zou worden gestemd (60 procent), maar of er wel genoeg kiezers (meer dan 50 procent) zouden komen opdagen.

Politici ter plekke schromen niet om de tegenvallende belangstelling en het tanende enthousiasme voor de EU positief te verklaren. Het gaat al goed, dus wat valt er nog te stemmen, klinkt de gemakkelijkste uitleg. Kortom, alweer een uit het Westen gekopieëerde gewoonte: een tevreden, en daardoor misschien wel luie bevolking die de moeite niet meer neemt te gaan stemmen.

Maar dat is te makkelijk. Want natuurlijk heeft het uiterlijk van de Baltische mannequins een keerzijde. Jong Vilnius, Riga, en Tallinn lopen dan wel rond in een carrièrepak, maar vaak is dat het enige dat ze uit de kast kunnen plukken. En die aanschaf hebben ze zich letterlijk uit de mond gespaard, zoals een vrouwelijke ambtenaar in Vilnius, met zelf één koket krijtstreep-broekpak, bekent.

En dat is dan nog de groep die kán bezuinigen. Jongeren genoeg die met partner en kind inwonen bij ouders of schoonouders. Dan is het als tweeverdieners, met een inkomen van twee keer vierhonderd euro, redelijk rondkomen.

Er is nog een tweede werkelijkheid in het nieuwe Europa. Die ligt bijvoorbeeld bij de bloemenstalletjes op straat. Daar schrapen bejaarde vrouwen met de verkoop van tulpen, narcissen en andere bloemen per stuk, ruim tien jaar na de val van de Muur, met moeite een aanvulling op hun pensioen van honderd euro per maand bijeen. Bedelende jongeren kunnen misschien weer worden afgedaan als een westers fenomeen, somber geklede oude vrouwtjes die naast de kerk schoorvoetend hun hand ophouden - dat is een Europese Unie die zich nog door het rauwe kapitalisme heen moet worstelen.

En daar zou de oude EU de nieuwe lidstaten flink kunnen bijsturen. Neem Letland, met een minimumloon van driehonderd euro, een modaal loon van vierhonderd euro, en waar een wetenschapper vijfhonderd euro verdient. Het inkomen van de president van de Centrale Bank daarentegen is dit jaar opgehoogd tot achttienduizend euro, dat van de vice-president tot negenduizend euro. Per maand. Dat zijn bedragen die je in Letland met goed fatsoen niet kunt uitgeven, weet een Letse wetenschapper.

En dan is er nog altijd dat sluimerende wantrouwen tussen het nieuwe en oude Europa, dat zich het best laat voelen in de Baltische landen. Dit jaar was er de kwestie-Irak, waarbij de EU zich niet van haar beste kant heeft laten zien. In de aanloop naar de Golfoorlog II was het oude Europa tot op het bot verdeeld. Dat roept in het Balticum herinneringen op aan de jaren dertig, toen een verdeeld Europa leidde tot de uitverkoop van hun landen aan de Sovjet-Unie, zoals de Balten dat ervaren.

Belangrijker dan de toetreding tot de Europese Unie is altijd het lidmaatschap van de NAVO geweest. Dat is soepeltjes verkregen dankzij vooral de Verenigde Staten, is de heersende opinie in het Balticum. En dus schaarden de nieuwe EU-lidstaten zich zonder aarzeling achter het Irak-beleid van president Bush, onder het motto: zij steunen ons, wij steunen de VS.

Het wantrouwen uit het verleden laat zich niet gemakkelijk wegpoetsen. Over feel good gesproken - ónder het carrièrepak gaat het voor de Balten nog altijd om oorlog en vrede.

Meer over