Analyse

Ondanks vertoon van westerse solidariteit staat Oekraïne alleen tegenover Russische intimidatie

Het Westen dreigt met ‘politieke en economische gevolgen’ als Poetin militaire actie tegen Oekraïne onderneemt, maar in feite staat Kiev alleen.

Arnout Brouwers
Secretaris-generaal Jens Stoltenberg spreekt de pers toe op de Navo-top in de Litouwse hoofdstad Riga, waar hij Rusland waarschuwde dat militair ingrijpen in Oekraïne ‘ernstige gevolgen’ zou hebben. Beeld Gints Ivuskans  / AFP
Secretaris-generaal Jens Stoltenberg spreekt de pers toe op de Navo-top in de Litouwse hoofdstad Riga, waar hij Rusland waarschuwde dat militair ingrijpen in Oekraïne ‘ernstige gevolgen’ zou hebben.Beeld Gints Ivuskans / AFP

Jens Stoltenberg, de secretaris-generaal van de Navo, kijkt streng in de camera als hij Rusland voor de laatste maal waarschuwt voor ‘ernstige gevolgen’ op politiek en economisch vlak bij een militaire inval in Oekraïne. Maar hij benadrukt meteen het ‘belangrijke onderscheid’ tussen bondgenoten, voor wie de automatische militaire bijstandsclausule binnen de Navo geldt, en partners, voor wie dat niet geldt. ‘Oekraïne is een partner, een zeer gewaardeerde partner.’

Gewaardeerd, maar alleen. Dus ondanks het vertoon van solidariteit woensdag in Riga, waar de Navo-landen hun ‘partners’ uit Oekraïne en Georgië begroetten, is er voor Kiev maar één conclusie: het land is bij een militair conflict op zichzelf aangewezen. En het moet kracht putten uit het feit dat Poetins interventie in 2014 de Oekraïense bevolking meer heeft verenigd dan het Kremlin voor mogelijk hield.

Cruciaal moment

Tony van der Togt, Rusland-expert bij Clingendael, noemt de situatie nu gevaarlijker dan bij de Russische troepenopbouw dit voorjaar en vraagt zich af of Stoltenbergs woorden wel een handig signaal zijn richting Poetin. Tot nu toe hoopte het Kremlin met economische, politieke en militaire ondermijning van Oekraïne een ‘failed state’ te maken die Moskou vroeg of laat ‘zou kunnen terugharken’. Van der Togt: ‘Maar experts vragen zich nu af of er een cruciaal moment is aangebroken. Rusland ziet zichzelf als grootmacht, en daarvoor heeft het Oekraïne nodig. Maar wat als Poetin denkt dat hij Oekraïne voorgoed aan het kwijtraken is?’

Russische machthebbers spreken harde woorden over Oekraïne, dat volgens hen geen bestaansrecht heeft als land. Ze beschuldigen de Navo van een veel grotere aanwezigheid in Oekraïne dan in werkelijkheid het geval is – al staat buiten kijf dat de VS defensieve wapens leveren – en waarschuwen voor het overschrijden van rode lijnen. De definitie daarvan schuift op en beperkt zich niet langer tot (stappen naar) het Navo-lidmaatschap. Woensdag zei Poetin dat Rusland onderhandelingen wil over juridische ‘langetermijn-veiligheidsgaranties’ dat de Navo niet verder oostwaarts oprukt.

De Oekraïners ondergaan de spanningen met een mengeling van gelatenheid en onverzettelijkheid. Terwijl in West-Europa alweer stemmen opgaan om voor de lieve vrede het land ‘neutraal’ te verklaren, verzorgen Oekraïners hun duizenden oorlogsgraven. Elke week komen er nieuwe bij.

Rommelen in de achtertuin

Er zijn, naast alle verschillen, parallellen met de situatie van Taiwan onder Xi’s schaduw – beide landen kampen met strategische eenzaamheid en zijn exponenten van een post-Amerikaanse wereldorde waarin grootmachten het recht claimen op rommelen in hun achtertuin. Zonder dat duidelijk is of er een tegenkracht is die ze kan of wil tegenhouden.

Maar het zijn niet de eerste landen die op het hakblok liggen van de nieuwe wereldorde. Hongkong werd bruut terug onder direct Chinees bestuur gebracht terwijl de wereld machteloos toekeek. Oekraïne werd in 2014 al deels ontmanteld, en daarvoor was er de Georgië Oorlog van 2008.

Net als destijds getuigen ook nu de westerse ‘waarschuwingen’ vooral van onmacht en publieke desinteresse. En is het in de mist van oplopende spanningen moeilijk te zien wat er echt gebeurt. De melding van een couppoging vorige week in Kiev is een veeg teken. In Georgië was in 2008 – na vage beloftes over toekomstig lidmaatschap op de Navo-top in Boekarest – sprake van een maandenlange opbouw van spanningen: militaire incidenten, troepenopbouw, provocaties en escalerende retoriek. Tot de Georgische president Saakasjvili met een roekeloze aanval op separatistisch gebied een Russische invasie over zich afriep.

Druk opvoeren

‘Hopelijk zal de Oekraïense president Zelenski die vergissing niet begaan’, zegt Van der Togt. Hij benadrukt dat niemand op dit moment weet of en zo ja wat Rusland meer gaat doen dan de druk opvoeren.

En of die westerse waarschuwingen invloed hebben op Poetins gedrag? Daarover vertelde een hoge Georgische functionaris in 2008 een anekdote tegen de Volkskrant, vlak voordat de oorlog uitbrak. ‘Saakasjvili vroeg Poetin onlangs waarom Rusland stappen zet die internationaal worden veroordeeld. Weet u wat hij antwoordde? ‘Laat die Europese vrienden van je hun (afkeurende, red.) verklaringen diep in hun achterste steken!’’

Meer over