Onbegrip overschaduwt gesprek Clinton met Jiang

Tussen de presidenten van Amerika en China is het dit jaar allesbehalve yin en yang. Of, om te spreken met president Clinton die vandaag in het Newyorkse Lincolncentrum zijn Chinese collega Jiang Zemin ontmoet: 'Ik kan niet in 's mans mocassins lopen'....

OSCAR GARSCHAGEN; CAROLINE STRAATHOF

Van onze correspondenten

Oscar Garschagen

Caroline Straathof

NEW YORK/PEKING

De Amerikaanse president zegt moeite te hebben met Jiang Zemin, die hij al twee keer eerder heeft gesproken, een open en persoonlijke relatie te ontwikkelen, zoals hij die bijvoorbeeld heeft met bondskanselier Kohl of president Chirac.

De wat stijve, professoraal ogende Jiang Zemin liet op die eerdere bijeenkomsten - in Seattle en Bogor - duidelijk merken Clintons jovialiteit wat al te ongedwongen en informeel te vinden.

In de marge van de vijftigste verjaardag van de Verenigde Naties willen Clinton en Jiang tijdens het een uur en drie kwartier durende gesprek een nieuwe start maken. Niemand in de Amerikaanse en Chinese delegaties in New York heeft de illusie dat de zowel persoonlijke als dieperliggende spanningen en meningsverschillen tussen de VS en China in die korte tijd zullen worden opgelost.

Een slecht voorteken was maandag een incident over de lokatie van deze Amerikaans-Chinese mini-top. Het Witte Huis had de New York Public Library, een bron van kennis en wijsheid, uitgekozen als toepasselijk decor. Daar had de Chinese delegatie geen moeite mee, tot een diplomaat ontdekte dat in de bibliotheek ook een expositie over mensenrechten wordt gehouden. Op de expositie, een fototentoonstelling, worden ook beelden getoond van de demonstraties op het Plein van de Hemels Vrede, in 1989. Dat bleek voor de Chinese delegatie een onoverkomelijk bezwaar. Het theatercomplex aan Broadway bood tot opluchting van de Amerikanen een veilige uitkomst.

De Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Ken Wiedermann, die meewerkte aan de voorbereiding van de ontmoeting: 'Amerika en China delen grote economische en strategische belangen, maar over mensenrechten, non-proliferatie, handel en Taiwan blijven er grote meningsverschillen bestaan. De ontmoeting tussen Clinton en Jiang is een stap in de hervatting van de dialoog en dat is op zichzelf al van belang.'

Jiang Zemin had hogere verwachtingen van de ontmoeting, waarover maandenlang is gebakkeleid. Hij wilde een officieel staatsbezoek, compleet met 21 kanonschoten en een diner op het Witte Huis. Hij wilde een onthaal met veel vlagvertoon en uitgerolde rode lopers. Hij hoopte in het Witte Huis zijn reputatie als China's nieuwe sterke man te kunnen vestigen. Foto's van de twee toastende wereldleiders in Washington DC moesten die boodschap overbrengen aan de internationale gemeenschap, en vooral aan het Chinese publiek.

De afgelopen maanden is het Chinese propaganda-apparaat overgeschakeld op de hoogste versnelling om president Jiang te presenteren als de enige Chinese leider die in staat is in Deng Xiaopings voetsporen te treden. Naar het voorbeeld van de historische rede van Mao in 1956 hield Jiang een toespraak over 'De Twaalf Grote Verbanden'. Hij inspecteerde in het bijzijn van de Chinese media spectaculaire vlootoefeningen en militaire parades. De kranten betitelen hem zelfs als 'Voorzitter Jiang', een duidelijke referentie aan Mao, die ook altijd aangesproken werd met voorzitter.

Jiang wil worden gezien als een krachtige leider, die ook durft op te treden tegen het 'neo-imperialisme' van de VS. Vooral vanuit de militaire top wordt druk op hem uitgeoefend om zich te manifesteren als een zelfbewuste leider. Met die legerleiders wil Jiang een goede verstandhouding ontwikkelen, omdat hij hun steun nodig heeft in de opvolgingsstrijd die zal losbarsten als Deng sterft.

Clinton begrijpt dat hij Jiangs agressieve uitspraken over het 'arrogante Taiwan-beleid' van de VS moet plaatsen in deze context. De Amerikaanse president voelde er echter niets voor Jiang te eren met een officieel staatsbezoek. Clinton heeft niet alleen een grondige hekel aan deze tijdrovende evenementen, maar vindt ook dat een dergelijke bijzondere ontvangst alleen bestemd moet zijn voor Amerika's beste vrienden.

Jiang moet dus genoegen nemen met een relatief kort gesprek in een reeks van ontmoetingen van Clinton met regeringsleiders. Ongetwijfeld zal de Chinese president zijn ongenoegen kenbaar maken over het privé-bezoek van de Taiwanese president Lee Teng-hui. Het besluit van het Congres en vervolgens Clinton om Lee Teng-hui in juni een visum te verstrekken veroorzaakte de crisis in de Amerikaans-Chinese relaties.

Clinton zal onder druk van het Congres en het gewicht van de economische banden tussen de VS en Taiwan Jiang niet beloven dat het eens, maar nooit weer was. Wiedermann: 'Het beleid is en blijft dat we aan hoge Taiwanese functionarissen bij uitzondering visa verlenen als het om een particulier bezoek gaat. Voor lagere functionarissen, die economische posities bekleden, geldt een ruimer beleid.'

Van een expliciete schuldbekentenis van de VS zal geen sprake zijn. De VS zijn zelfs niet bereid in een slotcommuniqué de principes van het één-Chinabeleid te herhalen. Met de toelating van Lee Teng-hui zijn volgens Peking die oude afspraken geschonden. Amerika ontkent dat stelligste.

Hoewel Jiangs ironische uitspraken over de Amerikaanse democratie vreemd klinken uit de mond van een communistische potentaat heeft hij gelijk als hij constateert dat het Amerikaanse Chinabeleid verwarrend is. Dat komt omdat Clinton wil vasthouden aan het één-China-beleid, terwijl het Republikeinse Congres gevoelig is voor de Taiwanese lobby. Het ene moment lijken de VS een politiek van engagement te voeren en het andere moment is containment het wachtwoord.

Het was onder andere de voorzitter van de Senaatscommissie voor Buitenlandse Zaken, senator Jesse Helms, die Clinton dwong Lee Teng-hui een visum te geven. Helms lijkt iedere communistische Chinees persoonlijk te haten en heeft net als vele Amerikanen geen notie van China. Naast het ten val brengen van de Cubaanse president Fidel Castro beschouwt hij het als zijn hoofdtaak Taiwan 'binnen te loodsen in de gemeenschap der volkeren'.

Het is ook Helms die de benoeming van oud-senator Jim Sasser uit Tennessee tot ambassadeur in China tegenhoudt, omdat de diplomaat-in-spe zich te begripvol over de inlijving van Hongkong door China heeft uitgelaten.

Voor Clinton wordt het steeds moeilijker die pressie te weerstaan, omdat Taiwan zich ontwikkelt tot een democratie en de zesde handelspartner van de VS is geworden. De Amerikaanse president kan uiteraard Jiang niet laten vertrekken zonder enige winst. China heeft immers het incident met de mensenrechtenactivist Harry Wu snel afgehandeld en bovendien toegezegd geen nucleaire technologie aan Iran te leveren.

Het is echter de vraag of Jiang Zemin echt tevreden zal zijn met de toezegging dat Amerika zich zal inzetten om China in de loop van 1996 lid te maken van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Het valt daarom niet te verwachten dat vandaag in een van de mooiste operahuizen van de Verenigde Staten aan het wederzijdse onbegrip een einde komt.

Meer over