Interview

OMT-lid Marc Bonten: door allerlei kleine dingen werd Testen voor Toegang van een schild een gatenkaas

De besmettingscijfers schieten omhoog, vrijdagavond draaide het kabinet recente versoepelingen terug. OMT-lid Marc Bonten: ‘Op een gegeven moment moet je de sprong in het diepe wagen. Dat bleek te vroeg.’

Het centrum van Amsterdam vrijdagavond, op voorlopig de laatste avond dat het feest tot in de kleine uurtjes kon doorgaan. Het nachtleven lijkt nu de belangrijkste besmettingsbron te zijn. Beeld ANP
Het centrum van Amsterdam vrijdagavond, op voorlopig de laatste avond dat het feest tot in de kleine uurtjes kon doorgaan. Het nachtleven lijkt nu de belangrijkste besmettingsbron te zijn.Beeld ANP

Dat het nogal plotsklaps heropenen van de maatschappij en - vooral - het nachtleven meer besmettingen met zich mee zouden brengen, daarop had het Outbreak Management Team gerekend. ‘We verwachtten een langzame toename’, zegt arts-microbioloog en OMT-lid Marc Bonten. ‘Tegelijk neemt de vaccinatiegraad ook toe. We gingen ervan uit dat die een kritische toename van het aantal besmettingen in de weg zou zitten.’

Toch steeg het aantal besmettingen veel sneller dan verwacht. Zaterdag werden meer dan tienduizend besmettingen geregistreerd - het hoogste aantal sinds december. Volgens Bonten zitten we nu ‘twee maanden vooruit in de tijd’ wat de verspreiding van het virus betreft, terwijl de vaccinatiegraad daartegen niet is opgewassen.

Het merendeel van de besmettingen vindt plaats bij jonge – nog niet volledig of ongevaccineerde – Nederlanders tussen de 18 en de 30. De clusters wijzen op het nachtleven als belangrijkste besmettingsbron. Het opengooien van clubs en discotheken heeft de afgelopen twee weekenden meerdere superspread-events opgeleverd, schat Bonten in.

Veilige bubbels

De toegangstesten hadden dit moeten voorkomen. Het coronatoegangsbewijs van de overheid, verkregen na een sneltest, zou veilige bubbels creëren. Er waren al meteen signalen dat het ‘testen voor toegang’ niet vlekkeloos verliep. Een hackpoging bij de start van het programma legde het systeem plat en zorgde voor chaos. Sommige feestgangers fraudeerden met de testbewijzen, bezoekers deelden een negatieve test met elkaar en op sommige plekken werd slecht gecontroleerd.

Voor minister De Jonge was het succes van de Fieldlabs eerder dit jaar een belangrijke reden om met toegangstesten meer mogelijkheden te scheppen voor het nachtleven. Bij die grootschalige experimenten bezochten 130 duizend Nederlanders onder gecontroleerde omstandigheden 29 verschillende evenementen. Er werden na afloop slechts 103 besmettingen vastgesteld. Testen na afloop was vrijwillig, ongeveer 80 procent van de deelnemers deed daaraan mee.

Hoofdonderzoeker en hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss staat nog steeds achter de Fieldlabs en de onderzoeksresultaten die ze opleverden, zei hij tegen muziekplatform 3voor12. ‘Maar dan moet het wel goed uitgevoerd worden’. En juist daar heeft hij zijn twijfels over. ‘Ik denk dat niet iedereen het goed heeft gedaan.’

OMT-lid Bonten wijst erop dat er ook veel gevallen zijn ‘waar het gewoon goed is gegaan’. Doordat sommigen ondeugdelijk met de toegangstesten omgingen, ontstonden er gaten in het beschermende schild van de testen. Daar kwam nog bij dat het kabinet besloot dat een test 40 uur geldig was, waar het OMT 24 uur adviseerde, zegt Bonten. Daarop is het kabinet inmiddels teruggekomen. Maar door de opeenstapeling van dit soort kleine dingen ‘werd het schild langzaam een gatenkaas’, aldus Bonten.

Sprong in het diepe

Het werpt de vraag op of je een experiment als de Fieldlabs wel succesvol kunt vertalen naar de werkelijkheid van het Nederlandse nachtleven. ‘Je test iets onder de meest gecontroleerde omstandigheden, maar op een moment zul je de sprong in het diepe moeten wagen,’ zegt Bonten daarover. Na de Fieldlab-experimenten moest deze stap een keer gezet worden. ‘Dat bleek te vroeg.’ Drie weken terug stonden de cijfers nog op groen. Nederland had in Europees opzicht relatief hoge besmettingscijfers, maar er was sprake van een duidelijke daling. ‘En die heeft nog een hele week aangehouden.’

Ondanks de positieve vooruitzichten waren de toegangstesten niet waterdicht genoeg om een nieuwe stijging te voorkomen. ‘Achteraf kun je manieren bedenken die het minder risicovol hadden kunnen maken’, zegt Bonten. Bijvoorbeeld strengere controles. Of door mensen een PCR-test aan te bieden in plaats van een sneltest, waardoor je minder ‘valse negatieven’ hebt. Ook had je het bezoek na zo’n test kunnen beperken tot één locatie of evenement, wat de omvang van de bubbel zou hebben beperkt. ‘We dachten dat het zonder zulke maatregelen kon. Maar het antwoord daarop is dus: nee.’

Nu grijpt de overheid in en wordt een brute streep gezet door talloze evenementen. Kun je die wel over één kam scheren? Niet alleen uitstapjes naar slecht geventileerde danscafés zijn nu van de baan tot half augustus, maar ook festivals in de buitenlucht. Volgens Bonten is het ‘heel moeilijk te zeggen’ in hoeverre de risico’s precies verschillen.

‘Je loopt meer risico op een besmetting in een stomende disco met duizend man dan op een grasveld in de open lucht met duizend man. Maar hoe zit het als dat festival niet één maar meerdere dagen duurt? En als er niet duizend, maar tienduizend mensen staan? Het is moeilijk te voorspellen. Daarom moeten we nu pas op de plaats maken. Dat is natuurlijk heel jammer.’

Meer over