Omroepicoon bewonderd en verguisd

Zestien jaar Voor De Vuist Weg en 37 jaar Muziekmozaïek maakten AVRO-boegbeeld Willem Duys tot een Hilversumse legende. En al die kritiek van links deed hem niks.

In mei 2007 mochten zijn vele 'goede vrienden' het nog eens onderstrepen in een tv-biografie van de ouderenomroep Max. Hij was 'een gedreven tovenaar, toegerust met een innemend stemgeluid'. De 'ongekroonde tv-koning'. De 'plaatsvervanger van God in Nederland' zelfs, en 'een zeer fijn mens die goed van binnen zit' bovendien.

Maar de donderdag overleden Willem Duys (Bussum, 17 augustus 1928) was niet bij iedereen geliefd. Bij links Nederland stond hij decennialang te boek als rechts en gezagsgetrouw, en een gevaarlijke volksmenner.

Toen hij in 1966 in De Vuist geëmotioneerd het Wilhelmus aanhief uit boosheid over de protesten tegen het huwelijk van Beatrix en Claus, sprak Herman Wigbold van de VARA er schande van. Het volkslied was er voor nationale feestdagen. Waarop Duys, gezegend met een uitstekend geheugen voor feiten en cijfers, riposteerde dat het prinses Christina's verjaardag was geweest.

Vijf jaar later - De Vuist beleefde hoogtijdagen met ruim acht miljoen kijkers - ontving Duys een moeder in de uitzending die begrip toonde voor de verkrachter van haar dochtertje. 'Ik zou hem hartstikke doodslaan', zei de presentator onder luid applaus van het publiek. 'En als-ie uit de gevangenis kwam nog een keer.' Het werd een nationale rel, omdat Duys zou aanzetten tot moord. Jaren later moest hij er nog steeds om lachen.

Het was Willem Duys ten voeten uit: hij hield wel van een stunt en wist uitstekend hoe het volk te bespelen.

Naar eigen zeggen leerde hij dat in zijn jonge jaren als journalist bij Het Vrije Volk. 'Echt hoor, mijn succes heb ik voor een belangrijk deel te danken aan het socialisme', vertelde hij Het Parool in 1997. 'Bij die krant heb ik geleerd hoe je de massa aanspreekt. Nooit moeilijke woorden gebruiken, je altijd richten tot de grootste gemene deler van het volk.'

Het bleek een succesformule. In 1963 begon Voor De Vuist Weg - met een mix van gesprekken met gewone mensen en (internationale) sterren plus live muziek zijn tijd ver vooruit. De eerste talkshow van Nederland bleef zestien seizoenen en 175 afleveringen op de buis.

Zijn andere 'monument', Muziekmozaïek , hield het zo lang vol dat het Guinness Book of Records werd gehaald. Het programma was vanaf 1962 tot 1999 op de radio te horen, elke zondagochtend om tien uur.

Net als bij zijn tv-werk improviseerde Duys alles aan elkaar. Hij combineerde zijn warme stemgeluid - 'Goedemorgen trouwe muziekvrienden, op deze zonnige zondag' - met bloemrijke volzinnen over de fabelachtige embouchure van Thijs van Leer en het hemelse mondorgel van zijn goede vriend Toots Thielemans. Duys' muziekkennis was onomstreden, zijn easy listening-smaak niet. Judy Garland, Barbra Streisand, Rogier van Otterloo, Yves Montand, Quincy Jones, Rita Reys; 'dat had Duys kunnen draaien' werd in progressieve kringen een ernstige belediging.

Maar ook daar trok Duys, gesteund door uitstekende luistercijfers, zich weinig van aan. In zijn programma's lanceerde hij de ene na de andere ontdekking, van drs. P via Gert Timmerman tot Lee Towers; die was onderhoudsmonteur in de Rotterdamse haven, maar werd door Duys omgetoverd tot de 'zingende kraandrijver'.

Dat de ontdekkingen geregeld onder contract stonden bij zijn eigen platenmaatschappij, vond de populaire presentator geen probleem. 'Is daar iets mis mee dan', zei hij in 2002 tegen Trouw. 'Alle Nederlandse coryfeeën zaten bij mijn platenmaatschappij, van Jules de Corte tot Toon Hermans. Wie kan mij verbieden om Toon Hermans te draaien, zo'n groot artiest?'

Ondanks zijn neus voor talent zat hij er ook wel eens naast. Graag vertelde hij hoe Mies Bouwman en hij begin jaren zeventig werden geïnterviewd door een jonge verslaggever van Elseviers Magazine. 'Een beetje saaie jongen, ongelooflijk bescheiden en verlegen. Niets voor de televisie, zeiden Mies en ik. Zijn naam: Paul Witteman.'

Met Mies Bouwman, een goede vriendin, was Duys de eerste Bekende Nederlander. Naast De Vuist en Muziekmozaïek maakte hij furore met grote showprogramma's als het Grand Gala du Disque. Ook was hij bekend als tenniscommentator; 23 jaar zat hij het op het dak van het Melkhuisje, wat volgens de kenners bijdroeg aan de popularisering van de tennissport.

Duys had zijn ambitie waargemaakt: als nakomertje met vijf oudere broers dat er thuis niet aan te pas kwam, wilde hij beroemd worden zodat mensen wel naar hem móesten luisteren. Dat de critici hem niet pruimden - 'Behoort tot wormenkaste van de televisie', schreef toenmalig NRC-recensent Gerrit Komrij in 1976 - deerde hem niet. Alleen de mening van zijn vrouw en drie kinderen telde. 'Ik heb de breedste rug na Anton Geesink', mocht hij graag zeggen. Of: 'Het maakt niet uit wat ze over mij schrijven, als het maar lang is.'

Duys voelde zich altijd thuis bij de AVRO, 'vanwege de kleur, of kleurloosheid' van de omroep. Zijn levensbeschouwing? 'Oranje Boven, vlieg KLM en heb eerbied voor Gert Timmerman.'

Duys noemde zichzelf een realist en pragmaticus, wars van idealisme. Zijn 'zonnige karakter' haperde alleen als Joop den Uyl ter sprake kwam. Duys voelde 'een ongelooflijke minachting' voor de PvdA-leider, die 'het land naar de afgrond had gevoerd'.

De haat ging zo diep dat Duys naar Zuid-Frankrijk verhuisde toen de PvdA in 1977 onder leiding van Den Uyl tien zetels won. Zijn 'goede vriend' Dries van Agt ging regeren met de VVD, maar Duys bleef wonen in het schilderachtige Saint Paul de Vence, op zijn gemak tussen internationale sterren als Roger Moore en Yves Montand. De busladingen landgenoten voor zijn deur nam hij voor lief.

In 1999, veertig jaar na zijn tv-debuut, belde Willem Duys toenmalig AVRO-directeur Boudewijn Klap. 'Ik stop', zei hij, en legde de hoorn neer. Duys was een jaar eerder getroffen door een herseninfarct, waar zijn beroemde stem onder leed. Het twee keer per maand reizen naar Nederland werd hem te veel, net als alle aandacht.

Er werd uitgebreid stilgestaan bij zijn afscheid en met het nieuwe millennium in zicht bleek het Hilversumse fenomeen de geesten nog ouderwets te scheiden.

Terwijl VPRO-programmamaker Jan Donkers sprak van een 'dubieuze figuur, met dat loze gebabbel', roemde AVRO-directeur Klap hem als het gezicht van de Nederlandse omroep. 'Willem was een van de laatste pioniers.'

undefined

Meer over