Nieuws

Omikronvariant mogelijk afkomstig uit muizen

De omikronvariant van het coronavirus heeft stekeltjes die verdacht goed passen op muizencellen. Dat maakt het aannemelijk dat omikron op de mens is overgesprongen vanaf in het wild levende muizen, schrijven Chinese wetenschappers in een donderdag verschenen analyse.

Maarten Keulemans
Het is net alsof het virus zich heeft aangepast op een bestaan in (wilde) muizen. Beeld Getty
Het is net alsof het virus zich heeft aangepast op een bestaan in (wilde) muizen.Beeld Getty

Als het klopt, heeft dat mogelijk grote gevolgen voor het verdere verloop van de pandemie, aldus de groep, onder leiding van geneticus Wenfeng Qian van de Chinese Academie van Wetenschappen. Want misschien is omikron wel voorbode van méér ‘gezien het vermogen van sars-cov-2 om over de soortgrens te springen’, aldus Wenfeng.

Waar de omikronvariant precies vandaan komt, is een groot mysterie. De variant is geen directe familie van een recente coronavariant, maar stamt af van de vroegste coronavirussen die in 2020 de wereld overgingen. Bovendien heeft de variant veel meer mutaties ondergaan dan dat je zou verwachten bij ‘gewone’ evolutie. Dat duidt erop dat het virus in een of andere evolutionaire snelkookpan moet hebben gezeten.

Mutaties zeldzaam bij menselijke varianten

Vermoedelijk was dat het lichaam van een menselijke patiënt die langdurig chronisch geïnfecteerd was, denken veel experts. Maar Wengfeng wijst erop dat het net is of het virus zich heeft aangepast op een bestaan in (wilde) muizen. Zo draagt omikron twee mutaties die haast altijd voorkomen bij muizenvarianten van het virus, maar die bij menselijke varianten extreem zeldzaam zijn.

‘Onze resultaten suggereren dat de voorloper van omikron is overgesprongen van mensen naar muizen, daar snel mutaties heeft opgedaan die hem geschikter maken om de gastheer te infecteren, en daarna is teruggesprongen naar de mens.’ Dat schrijft de groep in het nog voorlopige onderzoeksrapport.

‘Fascinerend’, ‘interessant’ en ‘spannend’, reageert hoogleraar virologie Marion Koopmans desgevraagd. Maar wel met een stevige wetenschappelijke armslag: virologen weten immers niet wat voor ‘tussenvarianten’ er nog meer rondspoken in, bijvoorbeeld, de lichamen van hiv-geïnfecteerden en in andere diersoorten. ‘Dat maakt dat je niet op grond van één zo’n onderzoek kunt zeggen: dit is definitief bewijs dat het op deze manier is gegaan’, zegt Koopmans.

Of misschien is omikron wel ontstaan bij de mens, en blijkt hij nu toevallig goed op de muis te passen, oppert viroloog Matthijs Welkers (Amsterdam UMC). ‘Het is een beetje een kip-eivraag’, vindt hij. ‘Eigenlijk zou je nu dieren in Zuid-Afrika (waar de omikronvariant is ontdekt, red.) moeten vangen om te zien of ze antistoffen hebben.’

Dieren met corona

Bekend is dat het coronavirus vrij gemakkelijk andere diersoorten infecteert. Zo gaat het virus in de VS rond onder herten, kan de Braziliaanse variant ‘gamma’ ook muizen besmetten en raken er in dierentuinen soms apen, katachtigen en zelfs nijlpaarden geïnfecteerd. Het kan gevaarlijk zijn als het virus in een andere soort gaat circuleren, en daarbij nieuwe veranderingen ondergaat die mogelijk gevaarlijk zijn voor de mens.

Op een haar na gebeurde zoiets vorig jaar in Nederland en Denemarken. Nadat het virus was overgegaan op nertsen, bleek het nieuwe mutaties op te doen, kennelijk gunstig voor besmetting van nerts op nerts. Ook enkele mensen raakten opnieuw besmet, ditmaal door de nertsen.

Totdat men in Denemarken een ‘nertsenvariant’ ontdekte die ongevoeliger was geworden voor vaccins. Prompt besloot premier Mette Frederiksen alle nertsen van het land te ruimen. ‘Het ergste scenario is dat we in Denemarken een nieuwe pandemie lanceren’, aldus een van de betrokken experts, infectioloog Kåre Mølbak.

Virusdetectienetwerk

Om die reden werkt Koopmans’ groep momenteel aan een omvangrijk virusdetectienetwerk, dat de genetische stambomen van virussen uit verschillende diersoorten bijeenbrengt en met elkaar vergelijkt, om verdachte aftakkingen snel op het spoor te komen. ‘Zodat er een vlaggetje omhooggaat als er bepaalde mutatiepatronen in zitten’, zegt Koopmans. ‘Je bent gewoon te laat als je wacht tot het in de mens is gevonden.’

Hoe het virus precies zou zijn overgesprongen, is onduidelijk. ‘De meeste mensen schrikken van muizen, en we knuffelen ze niet uitgebreid’, constateert Welkers.

Overigens acht zowel Koopmans als Wenfeng het niet erg waarschijnlijk dat de omikronvariant bij een laboratoriummuis is ontstaan. ‘De omikronvariant wijkt sterk af van de andere sars-cov-2-virussen, dit is niet zomaar de volgende versie. En dat betekent dat er ergens heel veel ronden infecties zijn geweest’, aldus Koopmans.

Ook hamsters, cavia’s, konijnen en grondeekhoorns vallen wat het Chinese team betreft af als verdachten.

Meer over