nieuws

Omikronvariant lijkt minder gevoelig voor vaccins; wel nog bescherming tegen ernstige ziekte

Duitse en Zuid-Afrikaanse wetenschappers hebben sterke aanwijzingen gevonden dat de omikronvariant van het coronavirus zich minder aantrekt van vaccins dan eerdere varianten. Alleen mensen die kortgeleden een boosterprik hebben gehad, of die bovenop de vaccinatie ook een besmetting hebben doorgemaakt, lijken het omikronvirus goed af te slaan.

Maarten Keulemans
Schiphol eind november: reizigers uit Zuid-Afrika worden bij aankomst getest op het coronavirus in verband met de opmars van de omikronvariant. Beeld ANP
Schiphol eind november: reizigers uit Zuid-Afrika worden bij aankomst getest op het coronavirus in verband met de opmars van de omikronvariant.Beeld ANP

Dat wil beslist niet zeggen dat vaccins dus niets uithalen, benadrukken wetenschappers eensgezind: het lijkt erop dat de vaccins ook bij infectie met de omikronvariant nog steeds zeer goed beschermen tegen ernstige ziekte. ‘Dit is beter dan ik van omikron had verwacht’, haalde de Zuid-Afrikaanse hoogleraar Alex Sigal zelfs opgelucht adem, nadat hij de bloedmonsters van twaalf gevaccineerden testte tegen de variant.

Niettemin wijzen de eerste laboratoriumproeven op een ‘drastische afname’ in bescherming tegen infectie, ‘veel meer dan bij eerdere varianten’, aldus de Oostenrijks-New Yorkse viroloog Florian Krammer in een bespreking van de nieuwe onderzoeken. ‘Mijn gok is dat deze variant de pandemie aanzienlijk zal verlengen.’

Woensdag maakten wetenschappers van de Universiteit van Frankfurt de eerste uitkomsten bekend van een reeks experimenten waarbij men de omikronvariant spoelde met reageerbuisjes bloed van ingeënte mensen. Het bloed van de personen die waren ingeënt met de vaccins van Moderna, Pfizer en AstraZeneca met een Pfizerprik als tweede prik, reageerde nagenoeg helemaal niet meer op het virus. Alleen wie een boosterprik had gehad, en wie die behalve volledige vaccinatie ook een infectie doormaakte, reageerde af en toe op het virus.

Zwaar ziek

Dat is een aanwijzing dat omikron dermate veranderde stekeltjes heeft, dat antistoffen het virus niet goed meer kunnen ‘vastpakken’. Een ramp is dat overigens niet: veel belangrijker dan antistoffen, is dat het lichaam virussen ook herkent met T-cellen en andere immuuncellen, de verdedigingslinie die ernstige ziekte voorkomt. In de praktijk zou het erop neer kunnen komen dat de omikronvariant gevaccineerden wel licht besmet, maar zonder dat ze er zwaar ziek van worden.

Enkele dagen geleden publiceerden Zuid-Afrikaanse wetenschappers ook iets wat in die richting wijst. In de provincie Gauteng, waar omikron opleeft, testen opvallend veel mensen positief die al eerder corona hebben gehad. Dat kan erop duiden dat ‘herinfecties flink belangrijk zijn bij omikron’, aldus Harvard-epidemioloog William Hanage in wetenschapsblad Science.

Tegelijk is er nog geen enkel bewijs dat mensen die door omikron worden besmet, ernstiger ziek worden. De gevallen die tot dusver aan het licht kwamen, bestaan overwegend uit mensen met milde, verkoudheidsachtige klachten. Het is echter nog te vroeg om te zeggen of dat ook betekent dat omikron een mildere gedaante van het virus is, benadrukken kenners.

Hoop schade

Grote zorgen zijn er onder wetenschappers over de snelheid waarmee de variant om zich heen grijpt. Ook als de omikronvariant minder ernstige ziekteverschijnselen geeft, is zijn enorme omloopsnelheid een probleem. ‘Zoals we nu zien met de deltagolf, weet een sneller verspreidend virus zelfs in een goed gevaccineerde bevolking toch diegenen te vinden die kwetsbaar zijn vanwege een medische aandoening of omdat ze ongevaccineerd zijn’, aldus Krammer. ‘En dat richt een hoop schade aan.’

Omikron is dermate besmettelijk dat deze nieuwe variant naar het zich laat aanzien de komende maanden alle andere varianten zal wegconcurreren, verwacht onder meer de Europese gezondheidsdienst ECDC. In veel van de inmiddels 57 landen waar de variant is opgedoken, is het virus inderdaad aan een opmars bezig. Zo schoot het aantal ontdekte omikrongevallen in het Verenigd Koninkrijk gisteren in één dag tijd omhoog van 101 naar 437. In ons land zijn nu 36 gevallen bekend, overigens haast allemaal nog bij reizigers.

Krammer eindigt zijn betoog met een hartenkreet. ‘We zijn allemaal moe. Zorgmedewerkers, wetenschappers, iedereen is doodmoe van de pandemie. We willen allemaal ons leven terug. Maar helaas maalt het virus er niet om. We zullen ons er toch samen doorheen moeten slaan.’

Zijn er twee omikrons?

‘Stealth-omikron’ wordt hij wel genoemd, ‘gecamoufleerde omikron’. Want alsof één omikronvariant niet genoeg is, lijkt de variant zich te hebben opgesplitst in twee groepen, aldus de Schotse evolutionair moleculair bioloog Andrew Rambaut in een technische analyse op GitHub. Eén van die subsoorten is niet goed te onderscheiden van andere coronavirussen – vandaar gecamoufleerd.

De twee subsoorten verschillen op in totaal zo’n vijftig punten van elkaar. Al gaat het daarbij doorgaans om betekenisloze verschillen, de twee omikrons hebben ook iets verschillende uitsteekseltjes. Subsoort ‘BA.2’ valt daardoor minder op bij bepaalde snelle tests die het omikronvirus moeten aantonen.

Meer over