Vijf vragen

Oekraïne wil met omstreden gezichtsherkenning van dode Russische soldaten Kremlinpropaganda doorprikken

Oekraïne gebruikt de geavanceerde gezichtsherkenningstechnologie van het Amerikaanse AI-bedrijf Clearview om dode Russische militairen te identificeren en hun familie op de hoogte te stellen. De software is omstreden.

Laurens Verhagen
Een Oekraïense soldaat maakt een foto van een omgekomen Russische militair, even buiten Kyiv, 31 maart. Beeld Vadim Ghirda / AP
Een Oekraïense soldaat maakt een foto van een omgekomen Russische militair, even buiten Kyiv, 31 maart.Beeld Vadim Ghirda / AP

Wat is Clearview AI voor bedrijf?

Het idee achter het Amerikaanse techbedrijf is ogenschijnlijk simpel: stel een zo groot mogelijke database met gezichten samen en laat daar gezichtsherkenningssoftware op los. Die database, bestaande uit miljarden afbeeldingen, is afkomstig van sociale media, met bijbehorende gegevens als voor- en achternaam. Wie zijn foto op Facebook, LinkedIn of andere sociale media heeft staan, heeft vermoedelijk een plekje in die gegevensbak van Clearview. Stap twee is de match met andere foto’s, bijvoorbeeld van een beveiligingscamera. Wie is het gezicht op die foto? Clearview geeft daar het antwoord op.

Het bedrijf werd in 2017 opgericht door Hoan Ton-That en Richard Schwartz, met steun van Silicon Valley-miljardair, Facebook-investeerder en Donald Trump-aanhanger Pieter Thiel. Het bleef lang onder de radar, totdat Twitter in januari 2020 naar de rechter stapte en Clearview sommeerde alle gegevens van zijn gebruikers te verwijderen. Later eisten YouTube en Facebook hetzelfde. Ook opsporingsdiensten en politiekorpsen zijn fan van het softwarebedrijf. Zij zijn dol op de mogelijkheden en het gebruiksgemak.

Wat moet Oekraïne met die software?

In de database, die inmiddels meer dan tien miljard foto’s bevat, zitten ruim twee miljard foto’s van Russen afkomstig van VKontakte. Dit is het in Rusland veelgebruikte alternatief voor Facebook. In eerste instantie ging het vooral om de identificatie van Russen bij controleposten, later bleek de software ook gebruikt te kunnen worden om gesneuvelde Russische militairen te identificeren. Volgens recente berichtgeving in the Washington Post hebben de Oekraïense autoriteiten inmiddels de gezichten van meer dan 8.600 gesneuvelde Russen door de database gehaald. Een groep hackers en activisten onder leiding van de Oekraïense regering heeft vervolgens de families van 582 Russen op de hoogte gebracht van het overlijden van hun dierbare, onder meer door hen de foto’s van de lichamen te sturen. Zij willen daarmee de Russische propaganda in het eigen land doorprikken. Oekraïne mag de software gratis gebruiken, Clearview-oprichter en -bestuursvoorzitter Hoan Ton-That noemde het eerder ‘een eer’ het land zo te kunnen helpen.

Werkt dat goed?

De software werkt bijzonder accuraat, verzekert Clearview zelf. De zoekmachine voor gezichten zou in 99 procent van de gevallen het juiste antwoord geven. Maar experts vinden zelfs dit hoge percentage problematisch. ‘Als gezichtsherkenning fouten maakt in vredestijd, worden mensen ten onrechte gearresteerd’, stelt cyberexpert en jurist Albert Fox Cahn tegenover het Amerikaanse tijdschrift Forbes. ‘Maar als ze fouten maakt in oorlogstijd, worden onschuldige mensen neergeschoten.’ Hij noemt het gebruik van de technologie een ‘potentiële mensenrechtencatastrofe’. Anderen vrezen dat het idee om Russische families te confronteren met foto's van de lichamen van hun dierbaren juist averechts zal werken en de haat richting Oekraïne zal versterken.

Zijn er nog meer gevaren?

The New York Times noemde Clearview twee jaar geleden ‘het geheimzinnige bedrijf dat weleens een eind kan maken aan de privacy zoals we die tot nu toe kenden’. Privacyvoorvechters en burgerrechtenorganisaties maken zich dan ook grote zorgen. ‘Oorlogsgebieden worden vaak gebruikt als proeftuin, niet alleen voor wapens, maar ook voor surveillancegereedschap dat later wordt ingezet op de burgerbevolking’, waarschuwt bijvoorbeeld Evan Greer van de Amerikaanse burgerrechtenorganisatie Fight for the Future. Zij pleit voor een wereldwijd verbod op het gebruik van gezichtsherkenningstechnologie in de openbare ruimte en wijst op onder andere China, waar die technologie wordt ingezet om minderheden te onderdrukken.

Clearview zelf ligt onder het vergrootglas in diverse landen. In de VS lopen rechtszaken tegen het bedrijf, terwijl het gebruik van foto’s zonder de uitdrukkelijke toestemming van mensen al illegaal is verklaard in Canada, Groot-Brittannië, Frankrijk, Australië en Italië. Eerder deze maand legde de Italiaanse privacywaakhond Clearview een boete op van 20 miljoen euro. De manier waarop Clearview data verzamelt, is in strijd met de Europese privacywetgeving.

Hoe staat het met Clearview in Nederland?

Dat er ook Nederlanders met hun gezicht en bijbehorende gegevens in de database van Clearview zitten, staat buiten kijf: Clearview schraapt immers zo veel mogelijk sociale media af op zoek naar materiaal. Maar, anders dan in bijvoorbeeld Italië, heeft de privacywaakhond hier nog geen uitspraak over Clearview gedaan. Dit tot verbazing van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom: ‘Hoewel de Nederlandse Autoriteit Persoonsgegevens zich uitspreekt tegen het onrechtmatige gebruik van gezichtsherkenningstechnologie en oproept tot een verbod op deze technologie blijft zij angstvallig stil rond Clearview AI.’

De Nederlandse politie heeft altijd ontkend klant te zijn van Clearview, alhoewel de Amerikaanse nieuwssite Buzzfeed vorig jaar onthulde dat de politie er vijftig tot honderd keer van gebruikmaakte.

Meer over