OEKRAÏNE IS NIET LANGER ORANJE

De Oranje Revolutie bracht Oekraïne een jaar geleden in een 'schitterende droom van euforie en solidariteit'. Inmiddels is de bevolking terug op aarde: 'Justitie deugt niet, er is veel corruptie....

Door Corine de Vries

Oranje sjaals, petjes, T-shirts en souvenirs puilen uit de vijfdoorzichtige vuilnisbakken. Een groep uitgelaten jongeren duwt de grotebakken door het centrum van Kiev. 'We zijn onderweg naar hetregeringsgebouw van president Joesjenko', zegt hun aanvoerster AnjaMeljenko. 'We hoeven zijn oranje rotzooi niet meer.'

Een jaar geleden stond de 29-jarige Meljenko nog tussen dehonderdduizenden Oekraïners in de kou te joelen voor revolutieleiderViktor Joesjenko. 'Ik geloofde echt dat hij verandering zou brengen. Maarhij komt zijn beloften niet na. Hij is te zacht, te flexibel. Oekraïneheeft toch een sterke leider nodig.' Daarom werd Meljenko enkele wekengeleden lid van de jeugdbeweging voor de Partij van de Regio's, die wordtgeleid door Viktor Janoekovitsj; dezelfde man die door de voormaligepresident Leonid Koetsjma als opvolger was aangewezen, en tegen wie zevorig jaar nog demonstreerde.

De euforie van de Oranje Revolutie, die het land op z'n kop zette ennieuwe leiders aan de macht bracht, is uitgewerkt. Veel Oekraïners zijnnet als Meljenko diep teleurgesteld. Hun leven is het afgelopen jaar nietbeter geworden. De prijzen van levensmiddelen en energie zijn gestegen, decorruptie nam toe en omkooptarieven zijn omhoog gegaan. De economischegroei daalde de eerste tien maanden van dit jaar naar 3 procent, tenopzichte van 12 procent het jaar daarvoor.

De helden van de revolutie, het droompaar Viktor Joesjenko en JuliaTimosjenko, zijn uit elkaar. Op het Plein van de Onafhankelijkheid in Kievbeloofden ze hun anderhalf miljoen aanhangers telkens weer dat zij devriendjespolitiek en de corruptie zouden uitroeien.

Maar al na een paar maanden kregen hun medewerkers ruzie over datzelfdeonderwerp. Beschuldigingen over corrupte medewerkers en ministers vlogenover en weer. In augustus besloot Joesjenko dat de situatie onhoudbaar wasgeworden, en hij ontsloeg Timosjenko als premier.

De charismatische Timosjenko werd als te populistisch afgeserveerd. Haarwilde dreigement dat ze van plan was om drieduizend oneerlijkeprivatiseringen van bedrijven ongedaan te maken, viel niet goed bijinvesteerders.

Maar ook de reputatie van Joesjenko liep deuken op. De drie rijkeoligarchen die zijn campagne financierden, kregen banen in de regering,terwijl hij tijdens de revolutie had bezworen dat hij het zakenleven vande politiek zou scheiden. De neef van Joesjenko werd op jonge leeftijdvice-gouverneur van de regio Charkov en zijn schoonzoon werd directeur vaneen staalfabriek nadat de vorige baas - een vriend van de familie - totminister van Industrie was benoemd. Daarnaast zou Joesjenko zijn campagnehebben laten financieren door de Russische oligarch Berezovski, terwijl hetaannemen van buitenlandse steun wettelijk verboden is.

Pijn in het hart

Maar de grootste teleurstelling is het akkoord dat Joesjenko eindseptember sloot met zijn aartsvijand Viktor Janoekovitsj, om in hetparlement goedkeuring te krijgen voor de tussenpremier, de gematigdetechnocraat Viktor Jechanoerov. 'Joesjenko maakt ruzie met zijn vriendenen sluit vrede met zijn vijanden. Ik begrijp er niks van', zegt OleksanderMeistertsjoek, een student zeevaartkunde uit Odessa die de Oranje Revolutiesteunde. Met pijn in het hart heeft hij afstand genomen van Joesjenko. Aande voet van de beroemde Potemkin-trappen in de havenstad aan de Zwarte Zeevoert hij nu fanatiek campagne voor Timosjenko.

De rechtenstudent Vlodko Zakaljoesjni uit Kiev is niet verbaasd over debreuk tussen de revolutieleiders. 'Timosjenko en Joesjenko mogen elkaargraag, maar hun teams kunnen totaal niet met elkaar samenwerken. Deregering van Timosjenko was een samenraapsel van compromissen tussen allepartijen die de revolutie hadden gesteund. De ministers streden vooral voorhun eigen populariteit. Ze vormden nooit een eenheid.'

Vlodko was een van de oprichters van de studentenactiegroep Pora, dieeen belangrijke rol speelde tijdens de revolutie. Toen ik hem vorig jaaroktober voor het eerst ontmoette, was hij net vrijgelaten uit degevangenis. Hij was tijdens een van Pora's ludieke protestactiesbeschuldigd van het stelen van zijn eigen mobiele telefoon. Op hetpolitiekantoor was Vlodko getrapt, geslagen en ondervraagd. Dankzijinmenging van enkele parlementariërs van de oppositie werd hij na driedagen vrijgelaten.

'Ik ben nog altijd positief over het Oekraïne van na de revolutie',zegt Vlodko nu. 'Ik hoef niet meer bang te zijn. En de media zijn volledigopen en vrij. Dat is ook het grootste probleem van president Joesjenko. Hijweet nog niet hoe hij zich tegen zwartmakerij op tv en in kranten moetverdedigen. Vooral de Russen zetten alles op alles om hem in diskrediet tebrengen.'

Joesjenko heeft het afgelopen jaar te veel gereisd, meent Vlodko. 'Hijgenoot van zijn internationale populariteit, kreeg overal prijzen enonderscheidingen. Maar achter zijn rug om werd in Oekraïne de buitverdeeld. Er ontstonden ruzies tussen zijn team en dat van Timosjenko. Toenhij terugkwam, ontdekte hij hoe onoplettend hij was geweest.'

Vlodko is na de revolutie bij Pora weggegaan. 'Ze willen een politiekepartij worden. Dat was nooit mijn bedoeling. Ik ben eenburgerrechtenactivist, geen politicus. Alleen de ambitieuze jongetjes inpak en stropdas zijn nog over. Ze ruziën nu over de vraag of ze loyaalmoeten zijn aan Joesjenko, aan Timosjenko of voor de oppositie moetenkiezen.'

De euforie die Vlodko voelde na de revolutie is weg, zegt hij. 'Maar ikben niet teleurgesteld. Want ik heb nooit de illusie gehad dat alles in eenkeer goed zou zijn. Ik wist dat we ook onder de nieuwe regering alert enkritisch moesten blijven. Het grote verschil tussen nu en een jaar geledenis dat protesteren onder Joesjenko toegestaan is. Onder Koetsjma werd jedan in de gevangenis gegooid.'

Net als Vlodko was ook Angela Litvinienko uit de zuidelijke stad Chersoneen van de anderhalf miljoen Oekraïners die dagenlang in Kiev tegen deverkiezingsfraude protesteerden. Ik kwam deze 37-jarige organisator vancongressen vorig jaar tegen in het tentenkamp, waar ze na een doorwaaktenacht haar verkleumde vingers warmde aan een kopje koffie. 'Dat was demooiste tijd van mijn leven', zegt ze nu. 'De solidariteit en de euforiedie we toen voelden, waren als een schitterende droom. Ik was ervanovertuigd dat het leven beter zou worden. De realiteit blijkt helaasanders. De corruptie is toegenomen en alles is duurder geworden. In hetbestuur van Cherson zitten veel nieuwe mensen. Die zijn onervaren en lijkenvooral uit te zijn op macht en geld.'

Litvinienko heeft weinig vertrouwen in Joesjenko. 'Volgens mij is hijziek, hij lijkt zich totaal niet bewust van wat er om hem heen gebeurt.'Ze richt haar hoop nu op maatschappelijke organisaties die sinds derevolutie sterker zijn geworden. 'Je ziet dat mensen zich na de revolutiebeter zijn gaan organiseren. We willen een actieve rol spelen en de machtblijven controleren. Daar moet Oekraïne het nu van hebben.'

Leonid Sjtekel, hoofdredacteur van de krant Pravaja Djelo in Odessa, isuitgesproken negatief over de ontwikkelingen het afgelopen jaar. Zijn krantwas al in de oppositie onder president Koetsjma en is dat nu nog steeds.'Koetsjma sloot zijn ogen voor de misdaad. Paradoxaal genoeg was dat betervoor de economie dan de manier waarop Joesjenko nu de misdaad te lijfgaat.'

Vooral het midden- en kleinbedrijf heeft te lijden gehad, meent Sjtekel.'Terwijl juist die sector hoge verwachtingen van Joesjenko had. Maar denieuwe machthebbers willen niet luisteren naar suggesties en kritiek.Voordat je een systeem vernietigt, moet je begrijpen hoe het werkt, wat demotor van het systeem is. Joesjenko is echter als een wildeman begonnen dezwarte markt en de smokkel te bestrijden. Terwijl onze huidige economiealleen kan bestaan dankzij de parallelle zwarte markt.'

Sjtekel noemt als voorbeeld de gecompliceerde regels in Oekraïne voorimport en export. 'Daarom worden er zo veel steekpenningen betaald en wordter zoveel gesmokkeld - geen sigaretten en drank, maar gewone producten.Joesjenko had corrupte ambtenaren moeten ontslaan en het systeem moetenversoepelen. In plaats daarvan is hij de smokkel gaan bestrijden. Daaromzijn vis, vlees en boter in Oekraïne twee keer zo duur geworden. Daaromzijn de bedragen voor steekpenningen omhoog gegaan.'

Nieuwe leiders

Sjtekel kijkt nu vol verwachting uit naar de parlementsverkiezingen in2006. 'Ik zie Joesjenko en Timosjenko als overgangsfiguren. Hun bedoelingenzijn goed, maar ze zijn niet competent. Ik hoop dat er dan nieuwe leiderszullen opstaan.'

Toch is de sfeer van de revolutie niet helemaal uit Oekraïne verdwenen.Soms zijn de solidariteit, gemeenschapszin en strijdbaarheid nog voelbaar,vooral in de hoofdstad Kiev. Een van de erfenissen van de volksopstand zijnde tenten die voortdurend overal opduiken. Voor het gemeentehuis staan ertwee van een milieugroepering en bij het parlementsgebouw bivakkeert eenorthodoxe priester in een legertent die protesteert tegen de komst van dekatholieke kerkleiding naar de hoofdstad. Oekraïners weten nu datprotesteren kan helpen. En ze doen dat bij voorkeur door ergens een tentop te zetten.

En elk weekeinde slenteren duizenden mensen, jong en oud, door hetcentrum van Kiev. De hoofdstraat Chresjtsjatik, waar een jaar geleden hetuitgestrekte tentenkamp stond, is dan voor verkeer gesloten. Op het Pleinvan de Onafhankelijkheid treden op een groot podium popgroepen op. Destraat en het plein zien zwart van de wandelaars, de muziek schalt uitluidsprekers, kinderen laten zich fotograferen met een reusachtige paarseTeletubbie die passerende meisjes in de billen knijpt en een groep jongenstonen hun acrobatische breakedance-capriolen voor de McDonalds.

De stemming is vrolijk en solidair: net zoals vorig jaar tijdens derevolutie. Met één opvallend verschil: de kleur oranje is vrijwel uit hetstraatbeeld verdwenen. In de kraampjes liggen nog wel wat oranje souvenirs,maar veel minder dan enkele maanden geleden. 'Sinds de regeringscrisisverkopen we bijna geen oranje spullen meer Voor die tijd was het niet aante slepen', zegt verkoopster Oksana Melnikova. Bovenop de stapel T-shirtsin haar kraam ligt een rood T-shirt met daarop de letter CCCP, de afkortingvan de Sovjet-Unie. 'Dat verkoopt nu veel beter.'

Naast haar staat Loedmilla Zakovorodnaja, met op haar tafel een bontemengeling van religieuze boeken, reisgidsen en souvenirs met afbeeldingenvan politici. Julia Timosjenko met haar opgestoken blonde vlechtendomineert. Ze staat op sleutelhangers, flessenopeners en kalenders. Devoorraad Joesjenko-snuisterijen is veel kleiner. 'Joesjenko had Julia nooitweg moeten sturen', meent Zakovorodnaja, 'hem verkoop ik bijna niet meer.Zij is ontzettend populair.'

Dat oranje uit is, komt niet alleen door de regeringscrisis. OokJoesjenko's 19-jarige zoon Andrej heeft daar een rol in gespeeld. Die bleekmet de copyrights op de revolutiesymbolen goudgeld te hebben verdiend.Andrej kwam in opspraak toen de media in juli berichtten over zijnextravagante levensstijl. Hij woont in een penthouse in Kiev, reed in eendure BMW, belde met een platina mobieltje en bestelde in nachtclubs flessenchampagne van 800 euro.

Joesjenko reageerde boos op de berichtgeving over zijn zoon. Hij noemdede journalist die het nieuws onthulde, Sergej Lesjenko, 'een omgekochtehuurmoordenaar'. Niet handig, omdat die journalist werkte voorOekraïnskaja Pravda, de internetkrant die is opgericht door de in 2000vermoorde journalist Georgi Gongadze. De moord op Gongadze - die nog altijdniet is opgelost en waarbij hoge politici betrokken waren - wordt gezienals het begin van het einde van het regime van president Koetsjma.

Lesjenko zelf kon wel lachen om Joesjenko's woede. 'Hij is een primapresident en een echte democraat. Joesjenko weet alleen nog niet hoe hijmoet omgaan met de vrije media. Hij was woedend op ons, maar dat heeftverder geen gevolgen gehad. Als ik een vergelijkbaar verhaal gepubliceerdhad onder Janoekovitsj, dan had ik grote problemen gekregen.'

Het gedrag van Joesjenko's puberende zoon veroorzaakte vooralopschudding in het buitenland. 'De vader heeft zijn zoon publiekelijk eenstandje gegeven, en de BMW is niet meer in Kiev gesignaleerd. Daarmee isde zaak afgedaan', zegt Lesjenko. 'Oekraïners liggen er verder niet wakkervan. Vooral de Russische media hebben het schandaal erg opgeblazen.'

Is de Oranje Revolutie een jaar later niet meer dan een mythe, een mooiedroom die niets heeft veranderd? Nee, zegt politiek analist Sergej Taranresoluut. 'Onze revolutie is absoluut geen mythe. Het betekende de geboortevan een open maatschappij, waar de media en burgers het recht hebben omkritisch te zijn. Natuurlijk hebben we grote problemen. Justitie deugtniet, er is veel corruptie. Maar een democratie creëer je niet in eenjaartje.'

Tijdens het hoogtepunt van de regeringscrisis in september zat Taran ineen café. 'Toen een belangrijk debat in het parlement begon, draaide debarman de muziek uit en zette de tv hard. Iedereen in het café leefdegespannen mee. Dat vond ik schitterend. De politiek leeft onder de mensenen zo hoort het in een democratie.'

Taran meent zelfs dat de breuk tussen Joesjenko en Timosjenko een zegenvoor Oekraïne is. 'We hebben hier nog nooit een democratische oppositiegehad. Ons parlement bestond volledig uit criminelen. Voor de politiekecultuur is het heel gezond dat zowel de regering als de oppositie vóórde revolutie heeft gestreden op het Plein van de Onafhankelijkheid. Bij deparlementsverkiezingen in maart kunnen de mensen nu echt een keuze maken.Dat is een grote stap vooruit.'

Meer over