Profiel

Oegandese schrijver Kakwenza overlaadde zijn president met spot. En is spoorloos verdwenen

Spot is het belangrijkste wapen van de Oegandese schrijver Kakwenza. Meerdere malen nam hij president Museveni en diens zoon op de korrel. Hij won er een PEN-prijs mee, maar eind december werd hij uit zijn huis gesleept en meegenomen. Volgens zijn vrouw en zijn advocaat is hij vastgezet en gemarteld.

Mark Schenkel
De Oegandese schrijver Kakwenza Rukirabashaija kreeg een prijs voor ‘moedige schrijvers’. Beeld -
De Oegandese schrijver Kakwenza Rukirabashaija kreeg een prijs voor ‘moedige schrijvers’.Beeld -

Toen hij in oktober de jaarlijkse prijs voor ‘moedige schrijvers’ kreeg uitgereikt door de internationale schrijversorganisatie PEN, trad Kakwenza Rukirabashaija (33) in de voetsporen van onder meer Roberto Saviano, de Italiaanse journalist die in 2011 werd geëerd voor zijn publicaties over de maffia. Maar er is ook een verschil: terwijl Saviano bescherming geniet van de politie, wordt Kakwenza (hij staat bekend onder zijn voornaam) door de machthebbers in zijn land, Oeganda, vervolgd en mishandeld.

Sinds Kakwenza op 28 december zijn huis uit werd gesleept omdat hij op Twitter en Facebook een reeks forse beledigingen had geuit in de richting van president Yoweri Museveni en diens zoon, is er weinig meer van hem vernomen. Volgens zowel zijn advocaat als zijn vrouw Eva, is Kakwenza op een legerbasis vastgezet en gemarteld. Zeker is dat de autoriteiten lak hebben aan hun eigen wet die voorschrijft dat verdachten maximaal 48 uur zonder aanklacht mogen worden vastgehouden. Inmiddels is duidelijk dat hij wordt verdacht van ‘aanstootgevende communicatie’ over de machthebbers.

Met hun keiharde optreden tegen de tot voor kort relatief onbekende Kakwenza onderstrepen de Oegandese leiders – ironisch genoeg – diens centrale verwijt: ze zijn bereid steeds meer geweld te gebruiken om aan de macht te blijven. Tientallen betogers werden in de aanloop naar de verkiezingen van vorig jaar doodgeschoten en naar schatting enkele honderden oppositieaanhangers werden door gemaskerde figuren uit hun huizen geplukt en in geheime detentiecentra gegooid, waar sommige van hen werden gefolterd. Alles om er maar voor te zorgen dat de onderhand 77 jaar oude, sinds 1986 regerende president Museveni nog langer in het zadel kan blijven.

Onverzorgde literatuurdocent

Kakwenza’s liefde voor schrijven ontstond op de middelbare school, waar hij ook al gewend was om het gezag uit te dagen: in de derde klas schreef hij eens een opstel over zijn ‘onverzorgd’ geklede literatuurdocent. Die zag er de humor wel van in en moedigde zijn pupil aan verder te gaan met schrijven, al had Kakwenza’s vader, die volgens Kakwenza amper een cent te besteden had, liever gezien dat zijn zoon leraar was geworden.

Kakwenza verschilt van de meeste andere Museveni-haters in Oeganda. Hij speelt met zijn kritiek nadrukkelijk op de persoon. Veiliger is het om bijvoorbeeld het zoveelste corruptieschandaal van een minister aan de kaak te stellen: Museveni hekelt zelf ook graag zijn ondergeschikten, hij probeert op die manier zijn eigen handen in onschuld te wassen, ook al is hij de absolute eindbaas. Kakwenza daarentegen richt zijn gifpijlen rechtstreeks op Museveni en diens 47-jarige zoon en generaal Muhoozi, die opvallend snel in de rangen van het leger is opgeklommen en volgens menig Oegandees wordt klaargestoomd om ooit zijn vader op te volgen. Bovendien bedient Kakwenza zich, in het boek waarmee hij in 2020 voor het eerst van zich liet horen, van een stijlmiddel waarmee zelfgenoegzame machthebbers dikwijls grote moeite hebben: spot.

Zo lijkt de hoofdpersoon van De hebzuchtige barbaar sterk op Museveni, ook hij belooft bij zijn machtsovername als rebellenleider – in het ‘fictieve’ land Kalenga – een breuk met het gewelddadige verleden. ‘Het probleem van Kalenga en Afrika in het algemeen is leiders die te lang aan de macht blijven’, zo wordt een roemruchte, decennia oude uitspraak van Museveni gepersifleerd. Bovendien rijdt Museveni, net als de ‘hebzuchtige barbaar’, zelden ergens naartoe zonder een mobiel toilet in zijn gewapende konvooi. En ook de constatering dat de politieke oppositie in Kalenga enkel wordt geduld zodat naar buiten toe de schijn van ‘democratie’ kan worden hooggehouden, komt opvallend bekend voor.

Bananenrepubliek

Na de publicatie van De hebzuchtige barbaar werd Kakwenza al eens vastgezet en hardhandig ondervraagd, een ervaring die hij beschreef in een volgend boek, getiteld Bananenrepubliek. Exemplaren van zijn werk verkocht Kakwenza persoonlijk, en via bijvoorbeeld Amazon: boekhandelaren in Oeganda branden er hun vingers liever niet aan. Al deze ervaringen leverden Kakwenza in oktober de PEN-prijs op.

Critici van Museveni zijn trouwens lang niet altijd lyrisch over Kakwenza. Zijn dikwijls grove beledigingen zijn voor menige, conservatief opgevoede Oegandees een brug te ver. Op Twitter ging Kakwenza vorige maand – totdat hij op de 28e zijn eigen gevangenneming live-tweette – tekeer tegen de zoon van Museveni, die hij ‘pig-headed’ noemde, en ‘obees’, met ‘gigantische borsten’.

In De hebzuchtige barbaar was Kakwenza ook al vrij ver gegaan: de op Museveni geënte president ontwikkelt daarin een dermate dikke buik dat hij zijn ‘erecte penis’ niet meer kan zien, en bovendien krijgt hij ‘gonorroe’ van zijn overspelige vrouw en moet hij op z’n 87e ‘luiers’ gaan dragen alvorens hij, samen met zijn familie, om het leven komt omdat zijn presidentiële jet wordt neergeschoten. En dan is er nog de naam van de ‘fictieve’ president: Kayibanda, een naam die door sommige tegenstanders van Museveni wordt gebruikt om te suggereren dat hij in werkelijkheid helemaal geen Oegandees is, maar een Rwandees.

Kakwenza gaat vaak ‘over de top’, schrijft columnist Jacobs Odongo in de krant Daily Monitor, om er aan toe te voegen dat hij Kakwenza een ‘durfal’ vindt. Ver over de top is natuurlijk ook de verdwijning van Kakwenza, zo noteert een andere columnist, Daniel Kalinaki. Hij heeft een simpele boodschap: ‘Bevrijd Kakwenza’.

Drie keer Kakwenza Rukirabashaija:

Kakwenza noemt zichzelf een ‘iconoclast’, iemand die heilige huisjes omverwerpt – een beeldenstormer. Dat lijkt toepasselijk: op de legerbasis waar Kakwenza naar verluidt is vastgezet, staat sinds vorig jaar een standbeeld van de door hem gehekelde president Museveni. Het beeld werd onthuld door Museveni’s zoon, die als generaal eveneens op Kakwenza’s kritiek kan rekenen.

Als ‘trotse Afrikaan’ weigert Kakwenza een Engelstalige (christelijke) naam te dragen, zoals in Oeganda wel gebruikelijk is. ‘Pas als ik ooit naar Europa of Amerika ga en daar een mzungu (wit persoon, red.) tegenkom die Kakwenza heet, zal ik mijn kinderen Engelse namen gaan geven’, zo zei hij in november tegen een Oegandese krant.

Kerken zijn aan aan hem evenmin besteed: ‘Koloniale altaren’, zo noemt hij de gebedshuizen die ooit door de Europeanen werden geïntroduceerd. Als ik met hogere krachten wil praten, ‘ga ik gewoon met een fles wijn op een heuvel zitten’, aldus Kakwenza.

Meer over