Ode aan nieuwsgierigheid met weinig ethische en persoonlijke reflectie

Ouderdom is een ziekte. Maar: je bent pas oud als je je oud voelt. Met deze twee openingsstatements loodste zomergast Andrea Maier de kijker en Thomas Erdbrink door een avond vol profetisch wetenschappelijk denken. De hoogleraar gerontologie, gevestigd in Melbourne, viel daarmee, zoals wetenschappers meestal doen, duidelijk in de categorie zomergasten die een sterke rode draad hanteren en daar telkens bij terugkeren.

Haro Kraak
Beeld uit Zomergasten. Beeld
Beeld uit Zomergasten.Beeld

Gedurende de drie uur stak een aantal karaktertrekken hardnekkig de kop op die naadloos aansloot bij haar wetenschappelijke visie. Maier (38), de jongste hoogleraar interne geneeskunde in Nederland, bezit een jaloersmakende drive en een optimisme dat naar het onmenselijke neigt. Zelfs als het over haar vader, die het gezin op haar achtste had verlaten en geen contact meer wilde, of haar vroeg overleden moeder ging, bleef Maier maar stralen en lachen. Het waren ook deze momenten dat Erdbrinks neiging niet door te vragen de grootste gaten in de avond sloegen.

Het emotionele zwaartepunt kwam meteen aan het begin met het fragment over Oost-Duitse vluchtelingen die hun weg naar vrijheid zwommen over de Elbe. Maiers vader was na drie mislukte pogingen ook gevlucht naar West-Duitsland in 1971. Zijn tijd in een isoleercel hadden hem vermoedelijk zijn stoornissen bezorgd: claustrofobie, smetvrees, insomnia. De bezieling die uit haar ogen sprak toen Maier vertelde over zijn wens vrij te zijn, sloot mooi aan bij het allerlaatste fragment van de avond, een lied van Udo Jürgens waarin de vooruitgang en vrijheid werd bezongen. 'Freiheit schafft sich ihren Raum', vond Maier de mooiste zin.

In haar vroege jeugd werd elk verloren moment, onder de bezielende leiding van haar vader, aan educatie en vorming gewijd: viool, blokfluit, piano, zwemmen, gymnastiek - noem maar op, het werd er allemaal ingestampt en Maier vond het heerlijk. Toen ze zei dat haar tijd op de nonnenschool de leukste jaren van haar leven waren, omdat ze voor het eerst niet de beste was en harder moest werken, begon haar doorzettingsvermogen robotachtige trekjes te vertonen.

Die drive en dat optimisme gaan hand in hand met een fascinatie voor perfectionisme. Over de fragmenten van Epke Zonderland aan de rekstok en operazangeres Miranda van Kralingen die een strenge masterclass kreeg van Elisabeth Schwarzkopf had Maier niet bijster veel te zeggen, behalve dat talent perfectionisme nodig heeft om het uiterste eruit te halen.

Haar schrikbeeld is de aftakeling, zei Maier, die telkens slissend ademhaalde, na een fragment uit de film Madame Rosa, over een gepensioneerde prostituee met een Auschwitz-verleden die ondanks kwaaltjes niet naar het ziekenhuis wil. Maier vereenzelvigde zich met de patiënt: beiden deelden een angst om afhankelijk te worden. In combinatie met een groot geloof in vooruitgang verklaart haar hang naar perfecte autonomie vermoedelijk Maiers wens om mensen gezonder oud te laten worden.

We kunnen fluitend 130 worden, denkt Maier, en misschien halen we de 1000 op een dag wel. Een fragment van de door haar bewonderde wetenschapper Aubrey de Grey, die geïnterviewd werd in het BBC-programma Hard Talk, was illustratief voor haar profetische visie. De Grey schat de kans dat de eerste mens die 1000 jaar oud gaat worden al geboren is op vijftig procent. Erdbrink en de BBC-interviewer wisten nauwelijks raad met deze bewering. 'Wat is dit!?', vroeg Erdbrink, die vaker in het gesprek een, al dan niet gespeelde, naïeve houding aannam, zodat de kijker de materie kon bijbenen.

Met de biologische redenatie van De Grey was Maier het eens, maar ze was nog niet overtuigd of we 1000 jaar oud moeten willen worden. Dat was inderdaad een grijze wolk die de hele avond boven het gesprek hing en door Erdbrink handig tot het eind bewaard werd: wat doen we met de vergrijzing, met de AOW-leeftijd, met de zorgkosten? 'Autofabrikanten zijn ook niet verantwoordelijk voor files', was het antwoord waarmee Maier zich er wel erg gemakkelijk van afmaakte. Voor iemand die zo monomaan met haar missie bezig is, gaf ze weinig blijk van reflectie.

Mooie fragmenten uit de documentaire 69: Liefde Seks Senior, over het seksleven van ouderen, en de speelfilm Age of Adaline, over een meisje dat niet ouder wordt, boden Maier nog wel de mogelijkheid om losjes te filosoferen over ouderdom. Wie krijgt het wondermiddel tegen veroudering straks, vroeg Maier zichzelf af. Want als enkeling jong blijven terwijl iedereen om je heen ouder wordt, is ook niet wenselijk, zoals ook de film liet zien.

Fijn waren de vele weetjes over ouderdom en de dood die de kijker terloops meekreeg. Mannen worden nu gemiddeld 80,4 en vrouwen 84, een levensverwachting die in de afgelopen tien jaar maar liefst twee jaar gestegen is. Zo zie je maar weer hoeveel rek er nog in zit, bedoelde Maier, die gelooft dat de huidige 'muur des doods' van 130 jaar oud, de maximale leeftijd die nog niet opschuift, binnenkort geslecht zal worden. Eng waren de feitjes over aftakeling: vanaf je 30ste verlies je een procent spiermassa per jaar. En als je ouderen vijf dagen in een bed legt, kunnen ze zelfs tien tot vijftien procent spiermassa verliezen.

Hoe dat nou precies werkt, veroudering vertragen of zelfs genezen, bleef tamelijk schimmig, al bood een reclamefilmpje van een kwakzalverige anti-celverouderingpil wat inzicht. Op elke chromosoom zit een telomeer, die steeds korter wordt naarmate je veroudert, waardoor de cel uiteindelijk zichzelf vernietigt. Als je die telomeer nou op lengte zou kunnen houden, blijft de cel ook gezond. Bij muizen werkt het al, zei Maier, met een verjongingskuur konden muizen al twee jaar jonger gemaakt worden.

Waarom had Maier eigenlijk ooit gekozen voor veroudering als specialisme? 'Er stond niets over in de boeken', was het veelzeggende antwoord. 'Dat maakte me nieuwsgierig.' Vlak daarvoor had Maier verlekkerd in haar handen gewreven toen een buik werd opgesneden in een fragment van haar keuzefilm Der Medicus. Niet dat ze al dat bloed en die organen zo fijn vond om naar te kijken, maar ze begreep de nieuwsgierigheid van de arts zo goed, de wens om de wereld te ontrafelen.

Ja, we keken hier naar een ode aan de nieuwsgierigheid. Vrijheid, vooruitgang, perfectionisme en optimisme, allemaal voortgedreven door de wens om te leren. Was dat dan het 'Urgefühl' of 'oergevoel' dat Maier een paar keer noemde? Het was een avond die aan persoonlijke en ethische reflectie te wensen overliet, maar toch een prikkelend beeld gaf van Maiers drijfveren en visie.

Bekijk hier de aflevering van Zomergasten.

Meer over