Opinie

'Obama's njet tegen topoverleg met Poetin is geen verkeerd signaal'

Natuurlijk staat er in de relatie tussen Washington en Moskou nog altijd veel op het spel, maar de betrekkingen zijn niet meer zo bepalend voor de toestand van de wereld als vroeger, schrijft Paul Brill.

Obama en Poetin tijdens een ontmoeting op de G8-top in juni 2013. Beeld AFP
Obama en Poetin tijdens een ontmoeting op de G8-top in juni 2013.Beeld AFP

Is het erg dat de topontmoeting tussen Barack Obama en Vladimir Poetin, die volgende maand zou plaatsvinden in Moskou, niet doorgaat? In eerste instantie dacht ik van wel, conform het oude axioma dat klachten en ergernissen nog weliger gaan tieren als ze niet worden besproken. Maar bij nader inzien moet ik zeggen: we hoeven er geen traan om te laten. Sterker, misschien is het onder de huidige omstandigheden wel beter dat Obama de kans op weer een bitse rendez-vous met zijn Russische ambtgenoot - denk aan de deprimerende beelden van hun beraad tijdens de G8 in juni - aan zich voorbij laat gaan.

Om te beginnen moeten we ons realiseren dat Amerikaans-Russische topconferenties in het huidige mondiale bestel niet meer het gewicht hebben dat ze tijdens en kort na de Koude Oorlog hadden. Destijds was een ontmoeting tussen de Amerikaanse president en de Sovjet-leider waarlijk een topgebeurtenis. De media rukten massaal uit en er werd enorm veel betekenis aan gehecht. Niet alleen de gemaakte afspraken telden, maar ook de duur van de gesprekken, de sfeer en de body language van de twee mannen.

Een geslaagde top werd steevast gezien als een stap op weg naar verdere détente, een stroef verloop van de gesprekken gold als een ernstige tegenslag, die mogelijk tot hernieuwde spanningen zou leiden.

Veelzijdiger aanblik
Die tijd is voorbij. Natuurlijk staat er in de relatie tussen Washington en Moskou nog altijd veel op het spel, maar de betrekkingen zijn niet meer zo bepalend voor de toestand van de wereld als vroeger. Alle geschillen en wrijvingen ten spijt, staan de Verenigde Staten en Rusland niet meer als gezworen vijanden tegenover elkaar. Nieuwe mogendheden geven het internationale krachtenveld een veelzijdiger aanblik. Met name Rusland heeft aan invloed ingeboet, al blijft het land vanwege zijn nucleaire potentieel een geduchte speler, die onder Poetins bewind ook niet aarzelt om zijn (hinder)macht tot gelding te brengen.

Voor de geplande ontmoeting in Moskou, die vooraf zou gaan aan de G20 in St. Petersburg (waar Obama wel heen gaat), was er eigenlijk geen serieuze agenda. Handel, wapenbeheersing, mensenrechten, Iran, Syrië - op geen enkel punt was er sprake van een mate van toenadering tussen Washington en Moskou die op een top zou kunnen resulteren in zinvolle afspraken.

Een hoge Russische functionaris leverde daarvan onbedoeld het bewijs toen hij zijn teleurstelling uitsprak over de annulering van Obama's bezoek aan Moskou en zei dat daarmee een prachtkans wordt gemist om 'de parameters van de toekomstige Amerikaans-Russische relatie vast te stellen'. Tja, zoiets vaags kan maar beter worden overgelaten aan academici en ambtenaren, voor presidenten is dit verspilling van kostbare tijd.

Snowden
De directe aanleiding voor het afzeggen van de topontmoeting is de Amerikaanse boosheid over het feit dat Moskou onderdak verleent aan Edward Snowden, die volgens het Witte Huis moet worden berecht in de VS. Los van de merites van Snowdens spektakelstuk, begrijp ik niet waarom de regering-Obama zich zo heeft vastgebeten in een openlijke poging om hem uitgeleverd te krijgen. Het was onrealistisch te verwachten dat de Russen hem stante pede op een vliegtuig richting VS zouden zetten - in het geval van een Russische Snowden zou Washington dat ook beslist niet doen.

Het neemt niet weg dat Obama voor de zoveelste keer is geschoffeerd door Poetin - met als toppunt van vernedering de eerdere uitwijzing van hulporganisatie Usaid en het verbod op adoptie van Russische kinderen door Amerikaanse ouders. Tegen die achtergrond moest Obama wel een keer een daad stellen, op straffe van aanzienlijk gezichtsverlies, dat hem ook op andere terreinen parten zou spelen.

Wellicht komt daar een strategische afweging bij, namelijk dat de Russische opstelling in twee belangrijke kwesties - Iran en Syrië - minder cruciaal lijkt te worden. In het dossier-Iran is er met het aantreden van de nieuwe president Hassan Rouhani nu uitzicht op rechtstreekse onderhandelingen en wat Syrië betreft is het westerse animo voor een onverwijlde onttroning van het bewind- Assad duidelijk afgenomen.

Reset
Betekent Obama's stap een wezenlijke verandering in de Amerikaans-Russische relatie? Op ministerieel en ambtelijk niveau gaat het overleg gewoon door en uit de reactie van het Kremlin valt af te leiden dat Poetin er geen heil in ziet om olie op het vuur te gooien. Maar de zogeheten 'reset' van de betrekkingen, zoals door de regering-Obama in 2009 afgekondigd, moet als een mislukking worden beschouwd. Niet in de laatste plaats doordat het Witte Huis zich onvoldoende rekenschap heeft gegeven van de ongenaakbare inslag van het bewind-Poetin.

De Amerikaanse Ruslandpolitiek bleef heen en weer slingeren tussen een realistische en een idealistische benadering. Je mag de hoop op enige ontvankelijkheid voor een moreel appèl natuurlijk nooit opgeven, maar intussen is het wel zo verstandig om ervan uit te gaan dat de plutocraten in het Kremlin je het best begrijpen als je de nodige realiteitszin etaleert, met geven en nemen en met de carrot en de stick als vertrouwde machtsinstrumenten. Zo bezien is Obama's njet tegen het topoverleg met Poetin geen verkeerd signaal.

Paul Brill is buitenlandcommentator voor de Volkskrant.

Meer over