Nuances van wit

Skating to Antarctica is haar eerste non-fictieboek. Het gaat over haar reis naar Antarctica en over haar moeder, of, in ruimere zin, over haar jeugd in Londen....

FAMILIE: geen relatie is belangrijker, of dwingender, of duurzamer. Of in potentie destructiever. Aan deze uitspraak moest ik denken toen ik Skating to Antarctica van Jenny Diski las. Deze Britse schrijfster is in Nederland relatief onbekend, hoewel ze al zes romans op haar naam heeft staan. Onlangs verscheen in Het Nieuw Wereldtijdschrift een voorpublicatie van Skating to Antarctica, haar meest recente boek. Dat is een goed begin, want Diski is een interessante schrijfster die meer aandacht verdient dan ze krijgt.

Het boek bevat zeven korte, met elkaar verweven hoofdstukken die afwisselend verslag doen van Diski's reis naar de Zuidpool en van haar familieverleden in Londen. De hoofdstukken over de reis hebben allemaal dezelfde fraaie titel: 'At Sea'. Naast de letterlijke betekenis heeft deze uitdrukking ook nog een tweede betekenis: verbijsterd, of uit het lood geslagen zijn. Het hele verhaal is in een journalistieke, zakelijke stijl van hoge literaire kwaliteit geschreven.

Diski omschrijft het plotseling opkomen van haar irrationele wens om naar Antarctica te gaan als 'even hevig en dwingend als een seksuele impuls'. Die wens kun je zien als een uitvergroting van haar al jaren bestaande hang naar gebrek aan kleur in haar leven, naar lege en vooral volmaakt witte ruimten. Zo'n ruimte heeft ze voor zichzelf gecreëerd in haar slaapkamer. Elke morgen ontwaakt ze, tot haar intense tevredenheid in een vertrek waar alles wit is, een witheid die nog verdubbeld wordt door spiegels.

Deze hang is terug te voeren op de witheid van de wereld van psychiatrische inrichtingen, waar ze sinds haar veertiende jaar verscheidene malen opgenomen is geweest. 'Ik ontwikkelde een voorliefde voor de ziekenhuisomgeving. Witte ziekenhuislakens leken de belofte in zich te bergen van wat ik zocht: veiligheid, witte vergetelheid.' Maar ziekenhuizen bevatten kordate verpleegsters die aanzetten tot activiteit en er voortdurend op uit zijn indolentie, waar Diski zo van houdt en die zij ziet als haar meest wezenlijke eigenschap, op te heffen.

Op het moment dat Diski plannen maakt voor de reis, komt haar 18-jarige dochter Chloe met de klemmende vraag wat er is gebeurd met haar grootmoeder. Ze kent haar niet en ze wil uitzoeken of ze nog in leven is. Ze veronderstelt dat haar moeder dat in haar hart ook graag wil weten. Diski heeft haar moeder in geen dertig jaar gezien en in al die tijd nimmer behoefte gevoeld in die toestand verandering te brengen. Ze is niet nieuwsgierig naar het antwoord op de vraag of haar moeder nog leeft. Ze legt dat uit met een schitterende vergelijking uit de kwantummechanica.

Volgens de kwantumtheorie zijn bepaalde toestanden en daarmee hun consequenties pas werkelijkheid wanneer ze geobserveerd zijn. Dit is voor het eerst naar voren gebracht door Schrodinger, door middel van zijn beroemde gedachtenexperiment met de kat in de doos die zowel dood als levend is, totdat iemand de deksel oplicht en kijkt. Dan wordt een van beide toestanden werkelijkheid en vervalt de andere.

Voor Diski zit in plaats van die kat haar moeder in die doos en wat haar betreft blijft de deksel dicht. Maar ze is redelijk genoeg om in te zien dat haar dochter recht heeft op kennis over haar grootmoeder en stemt schoorvoetend in met haar speurtocht bij de burgerlijke stand.

Per hoofdstuk kom je meer te weten over de half waanzinnige, suïcidale, voortdurend kijvende ouders van Diski en de manier waarop Jennifer, het kind dat zij was, daartussen gemangeld raakt.

De omstandigheden waaronder Diski opgroeit zijn verschrikkelijk. Haar emotioneel onvolwassen moeder en haar al even onvolwassen vader, die ook nog een oplichter blijkt te zijn, staan elkaar letterlijk naar het leven. Een en ander gaat gepaard met veel geschreeuw en het slaan van deuren, veelal in het holst van de nacht. Vooral de moeder is niet te beroerd de kleine Jennifer de schuld te geven. Dan weer verdwijnt vader, al dan niet met een andere vrouw, om later onder tranen van spijt terug te keren en zijn verbijsterde dochterje beter gedrag te beloven; dan weer wordt moeder na een mislukte zelfmoordpoging op een brancard het huis uit gedragen.

Wanneer vader ten slotte definitief vertrekt, na op de drempel nog even geïnformeerd te hebben of Jennifer liever bij hem blijft, raakt het geld op en worden moeder en dochter na de komst van de deurwaarder op straat gezet. Jennifer verblijft vervolgens bij pleeggezinnen, of op kostscholen waar ze soms weggestuurd wordt wegens wangedrag en af en toe door moeder of door vader wordt opgehaald om nog eens een poging tot een normale ouder-kindrelatie te wagen.

Jennifer heeft zelf ook een neiging tot suïcide. 'Natuurlijk was ik erfelijk belast', zegt Diski, 'maar het was niet zozeer mijn bedoeling mijn leven te beëindigen alswel het wachten op nog meer onheil te beëindigen.'

Per hoofdstuk kom je dichter bij de ultieme, ijzige, witte leegte en de grenzeloze stilte, het niets dat Diski voor ogen stond.

Skating to Antarctica is een prachtig en eerlijk boek. Het verhaal wordt zonder een zweem van zelfkoestering, laat staan zelfmedelijden of sensatielust, verteld. Door het hele boek heen, voel je dat Diski niet alleen waanzin om zich heen heeft meegemaakt, maar zelf ook heel goed weet wat het is. Haar stijl is hard, helder en kortaf. Je kunt veel van het boek leren en er valt ook veel te lachen.

Diski heeft in de loop van haar leven een forse afkeer opgebouwd van psychotherapeuten en doet daar verslag van. Dikwijls wordt ze geacht het afschuwelijk te vinden dat haar moeder uit haar leven is verdwenen. Haar ontkenning, en de verzekering dat ze het uitstekend vindt zo, wordt geïnterpreteerd als het vermijden van slechte gevoelens, verdrietige gevoelens, gevoelens van schuld.

'Soms probeerde ik te graven onder mijn tevredenheid met de situatie, maar afgezien van een sterke wens om de situatie en derhalve mijn tevredenheid te continueren, kon ik geen onderliggende seismische breuk vinden die op het punt stond open te barsten. Hoe kan ik in vredesnaam weten wat ik niet weet dat ik weet?'

Voor Diski is het onderbewuste niet, zoals psychoanalytici beweren, een vijand die we moeten overwinnen, maar veeleer een 'partner in survival'. Het vermijden van emotie is een belangrijke factor in Diski's leven. Een gegeven dat ook terugkeert in haar verlangen naar Antarctica, een wereld verstoken van mensen en dus van menselijke emotie. De beschrijvingen van haar eindeloze kijken naar het landschap van South Georgia en ten slotte Antarctica - met de hoge corridors van ijs waar ze doorheen varen, de precisie waarmee ze de nuances van wit, grijswit, blauwwit, turkoois van zee, lucht, sneeuw en ijs schetst - zijn bijzonder aantrekkelijk. Zozeer dat dit reisverslag gaandeweg bij iedere lezer de wens, hoever die aanvankelijk ook van zijn bed was, zal losmaken een bezoek te brengen aan de Zuidpool.

Leonoor Broeder

Jenny Diski: Skating to Antarctica.

Granta Books, import Nilsson & Lamm; 250 pagina's; ¿ 62,95.

ISBN 1 86207 016 4.

Meer over