Nu delicaat spel, vroeger rauwe machtsstrijd

Pauskandidaat Borgia liet in 1492 vier muilezels beladen met goud bij zijn belangrijkste rivaal bezorgen en won zo de begeerde post. De geschiedenis van de conclaven zit vol complotten en chantage.

Kardinalen zouden zich bij het kiezen van een nieuwe paus laten leiden door de Heilige Geest. Toch getuigt de geschiedenis van het conclaaf, het geheime overleg waarin een opvolger van de apostel Petrus wordt aangewezen, bovenal van aardse beslommeringen.

De pausverkiezing is tegenwoordig een delicaat politiek spel van onderonsjes en coalitievorming waarin kansen en geschiktheid van de papabili (mogelijke opvolgers) worden gewogen, maar eeuwenlang vormde het conclaaf het brandpunt van rauwe machtsstrijd, chantage en complotten. Vooral toen de paus nog wereldlijke macht bezat en vorsten zich mengden in de strijd om de Heilige Stoel overheersten profane praktijken.

Illustratief is de periode van de renaissancepausen. Het waren deze kerkvorsten in de 15de en 16de eeuw die met hun machtsmisbruik, immoreel gedrag en spilzucht aanleiding gaven tot de scheuring in de christelijke kerk.

Zo had de in Spanje geboren Rodrigo Borgia, die als Alexander VI van 1492 tot 1503 het pausschap bekleedde, zijn verkiezing alleen te danken aan de enorme geldbedragen die hij uitdeelde. Borgia miste elk religieus besef, had acht kinderen bij drie vrouwen en stond toe dat rivalen door zijn zoon Cesare werden vermoord. Hij kocht het pausschap met kapitaal dat hij had verworven als vicekanselier van de Heilige Stoel. Tijdens het conclaaf liet hij vier muilezels beladen met goud naar het paleis van zijn belangrijkste rivaal brengen. Die was weerloos tegenover deze financiële overmacht.

Twee pausschappen later werden de kardinalen bijeengeroepen om een opvolger te kiezen voor paus Julius II, die was bezweken aan syfilis. In een kort conclaaf werd Giovanni de Medici - paus Leo X (1513 -1521) - aangewezen. Een opmerkelijke keuze, gezien de gezondheidstoestand van de uitverkorene.

Tijdens de bijeenkomst moest hij worden behandeld aan een fistel en aambeien. Hij zou zoveel pijn hebben gehad dat hij alleen liggend aan de beraadslagingen kon deelnemen. Volgens de Britse historicus Gerard Noel was zijn 'conditie verergerd door energieke homoseksuele activiteit'. Na zijn verkiezing schreef Giovanni aan zijn broer: 'God heeft ons het pausdom geschonken, laten we ervan genieten.'

En dat deed hij. Leo X betoonde zich een smaakvol beschermheer van de kunsten en een liefhebber van kostbare juwelen en uitbundige banketten.

Een verraderlijke verkoudheid, opgelopen tijdens een liederlijk feestmaal, werd Leo X fataal. In de zeven jaar van zijn pontificaat had hij er een vermogen doorheen gejaagd. Hij liet zo'n grote schuld achter dat er geen geld was voor kaarsen bij zijn begrafenis.

Wat volgde was een van de moeizaamste conclaven in de geschiedenis. Kardinalen die gewend waren aan een comfortabel leven, zaten tijdens een strenge winter te kleumen in het Vaticaan, waar verwarming ontbrak en ramen kapot waren. Terwijl buiten chaos heerste, was binnen door verdachtmakingen over en weer een patstelling ontstaan.

De impasse werd doorbroken door een brief van keizer Karel V met de aanbeveling voor een bisschop die bij hem in dienst was: Adriaan Floriszoon Boeyens. In Rome had nooit iemand van hem gehoord en dat bleek een voordeel. Hij vormde voor niemand een bedreiging. En gezien zijn leeftijd (62) zou hij het toch niet lang volhouden. Adrianus VI (1522 - 1523) werd de enige paus die Nederland ooit heeft voortgebracht.

De in Utrecht geboren geestelijke begon enthousiast aan een grote schoonmaak. Geen courtisanes, schandknapen, toneelspelers en muzikanten meer in het Vaticaan. Hij vaardigde decreten uit tegen simonie (handel in kerkelijke ambten) en nepotisme. De kunst van de Renaissance liet hem koud, hij dreigde zelfs het rijk beschildere interieur van de Sixtijnse kapel wit te kalken. Menig kardinaal slaakte een zucht van verlichting toen Adrianus een jaar na zijn aantreden overleed.

Ontstaan conclaaf

Wezen de eerste pausen hun eigen opvolgers aan, later werden zij gekozen door de geestelijke stand en het volk van Rome. In de 13de eeuw ontstond het conclaaf, toen achttien kardinalen na de dood van Clemens IV (1268) bijeenkwamen in de stad Viterbo.

Rivaliteit tussen Italiaanse en Fransgezinde kardinalen hield dit gezelschap verdeeld. Om de besluitvorming te versnellen, liet de bevolking alle toegangen tot het bisschoppelijk paleis dichtmetselen. Toen dat niet hielp, rukten stadsbewoners het dak van de vergaderzaal, zodat de kardinalen waren blootgesteld aan regen, kou en ook de brandende zon.

Nadat een van de aanwezigen was overleden, mocht zelfs zijn lijk de zaal niet verlaten. Ondanks de abominabele hygiënische omstandigheden gaven de uitgeputte prelaten zich pas na 33 maanden gewonnen door het eens te worden over een Italiaan die niet uit hun midden kwam.

Deze Gregorius X vond de wijze waarop hij was gekozen zo gek nog niet en verhief het conclaaf tot wet. Hij legde vast dat de verkiezing moest plaatsvinden in een zaal die van de buitenwereld was afgesloten en als een keuze te lang uitbleef, moest iedereen op water en brood worden gezet. Het eerste conclaaf na invoering van deze voorschriften duurde slechts één dag.

In deze periode ontstond ook de curieuze gewoonte van de bevolking om, direct nadat het Habemus Papam had geklonken, het palazzo van de nieuwkomer te plunderen en hem vervolgens hulde te brengen. Weinigen maakten zich hier grote zorgen over, omdat de schade gewoonlijk in het niet viel bij de baten van het pausschap. Toch maakten pausen een eind aan dit gebruik door fooien uit te delen onder het volk.

Een breuk met het verleden was het conclaaf van 1878, waarbij Leo XIII werd gekozen. Onder diens voorganger Pius IX was een eind gekomen aan de wereldlijke macht van de paus. De kerk was het bestuur over de Kerkelijke Staat, inclusief Rome, kwijtgeraakt. De nieuwe paus zou alleen nog als religieus leider heersen.

Het conclaaf werd voor het eerst gehouden in de Sixtijnse Kapel. Nu de macht van de paus was beperkt, werd ook de inmenging van buitenaf minder. Het debat kon zich concentreren op de profielschets.

Aan het begin van de 20ste eeuw kwam een eind aan het recht van koningen en keizers om bezwaar te maken tegen een papabile. Paus Pius X (1903 - 1914) schafte het Ius Exclusivae af en introduceerde een regeling voor de pauskeuze die op hoofdlijnen nog steeds wordt gevolgd.

Conclaaf begint dinsdag

De kardinalen die een nieuwe paus mogen kiezen gaan dinsdag in conclaaf. Dat heeft het College van Kardinalen vrijdag per stemming besloten.

Dinsdagochtend vieren de kardinalen eerst in de Sint-Pietersbasiliek de mis pro eligendo Pontifice, voor het kiezen van een paus. Daarna gaan de 115 kardinalen die mogen stemmen de Sixtijnse Kapel in om het conclaaf te starten.

Na het overlijden van een paus zouden ze pas na vijftien dagen in conclaaf mogen, maar Benedictus XVI besloot vlak voor zijn aftreden de regels aan te passen. De kardinalen wisten immers al weken dat de heilige stoel op 1 maart vrijkwam en hadden dus genoeg tijd om naar Rome te reizen. Bovendien zijn er nu naast de voorbereidende bijeenkomsten geen begrafenisrituelen. Als ze wilden, mochten de kardinalen daarom vanaf 1 maart besluiten om eerder in conclaaf te gaan.

Toch hebben de kardinalen die mogelijkheid nauwelijks benut. Pas tijdens de achtste algemene congregatie besloten ze over een datum te stemmen. Volgens Vaticaanwoordvoerder pater Federico Lombardi riepen sommige kardinalen uit het college juist op om rustig aan te doen. 'In conclaaf is naast bidden en stemmen geen tijd voor reflecties en discussies', zei Lombardi. 'De voorbereiding is dus fundamenteel.'

Zaterdagochtend komen de kardinalen waarschijnlijk voor de laatste keer bijeen, voordat ze maandag intrek nemen in het Vaticaanse hotel Domus Sanctae Marthae.

undefined

Meer over