Nooit meer slapen in de Koude Oorlog Redux

Het IJzeren Gordijn bestaat niet meer, de wachttorens zijn weg. En toch wordt op de NAVO -top in Polen maar één kant opgekeken: oostwaarts.

Poolse parachutisten worden boven eigen grondgebied gedropt bij de NAVO-oefening Anaconda-16 in juni. Beeld afp
Poolse parachutisten worden boven eigen grondgebied gedropt bij de NAVO-oefening Anaconda-16 in juni.Beeld afp

Het akkerland van het Poolse Pommeren ligt er vredig bij. Zacht glooiend als een vrouwenlichaam. Fris lentegroen aan bomen en struiken, knalgele koolzaadvelden. In bermen staan kruisbeelden. De streek ademt een weldadige rust in het strijklicht van de ondergaande zon. Niets is er te merken van de Koude Oorlog Redux, de klassieker die in een nieuw jasje terug is in de theaters.

Ietsje verderop, boven de Oostzee, voeren Russische oorlogsvliegtuigen spiegelgevechten uit met Amerikanen. Tot diep in de Warschause nachten woedt de informatieoorlog met Moskou. De NAVO is bezig opnieuw een oostelijke verdedigingslinie op te trekken. Maar niets daarvan is voelbaar in het arcadië van Noordwest-Polen. Geen wachttorens, geen ingegraven tankeenheden, geen IJzeren Gordijn. Als de Koude Oorlog al op herhaling gaat, dan op een andere, sluipender manier.

Dat kan niet anders. Het Warschaupact is dood. De meeste lidstaten hebben zich aangesloten bij de NAVO, Polen voorop. De grens tussen West en Oost is naar het oosten opgeschoven. Ook de Sovjet-Unie is niet meer. Het wordt nooit meer zoals het was.

Wat bleef is Rusland, mokkend over zijn verloren rijk. Het pakte in 2014 de Krim van Oekraïne af en steunt pro-Russische separatisten in het oosten van dat land. Sindsdien rinkelen alle alarmbellen. Zeker bij de Polen. Of de huidige spanningen nu wel of niet het predicaat 'Nieuwe Koude Oorlog' verdient is een aardige semantische discussie voor West-Europeanen, zij nemen liever het zekere voor het onzekere.

Tijdens een lunch met de Poolse premier Beata Szydlo en haar ministers zegt zij: 'Het is een kwestie van nabijheid. Wij zien wat er gebeurt in Oekraïne. Jullie zien alleen de mediaberichten.' Minister van Buitenlandse Zaken Witold Waszczykowski telt op: de Russen verhoogden hun defensie-uitgaven met 80 procent sinds 2007, vochten tegen Georgië in 2008, annexeerden de Krim in 2014 en intervenieerden in Syrië in 2015. Conclusie volgens minister van Defensie Antoni Macierewicz: 'Rusland is een agressieve staat.' Szydlo: 'Daarom is het tijd om in dit deel van Europa een NAVO-defensieapparaat op te bouwen.'

Het is de Poolse mantra binnen het westers bondgenootschap. Van de huidige rechts-nationalistische regering en de vorige regeringen. Over Rusland heerst consensus. Het is het fundament onder de Poolse voortrekkersfunctie in de NAVO.

Na de val van de Muur breidde de alliantie zich uit naar het oosten. Een vooral papieren operatie. De nieuwe bondgenoten kregen de lidmaatschapskaart uitgereikt, maar de militaire structuur in Europa werd afgebouwd. De NAVO trok naar Afghanistan, ging jagen op Oost-Afrikaanse piraten. Nu keert ze terug naar haar oorspronkelijke reden van bestaan: het verdedigen van de Europeanen tegen gevaren uit het oosten. Wat eerder was afgebroken, wordt weer opgebouwd.

De Polen trekken er hard aan. De NAVO verdrievoudigde haar snelle-reactiemacht tot 40 duizend man en introduceerde een nog snellere 'flitsmacht' van 13 duizend man. Prachtig die plannen voor het aanvoeren van versterkingen, zeggen ze in Warschau, maar tot dusver is het bondgenootschap in onze contreien slechts symbolisch aanwezig. We willen een permanente en fysieke stationering van NAVO-militairen. Dus komt er een Amerikaanse pantserbrigade plus vier multinationale gevechtsbataljons in Polen en de drie Baltische staten.

Oorlog in Oekraïne

Lees hier alle artikelen van de Volkskrant over de oorlog in Oekraïne.

Witold Waszczykowski. Beeld anp
Witold Waszczykowski.Beeld anp

De Polen krijgen niet helemaal hun zin: de troepeneenheden worden er niet blijvend gelegerd, ze rouleren, zij het zo dat er altijd het equivalent van een brigade en vier bataljons present is. 'Dit is het voor nu', zei NAVO-chef Jens Stoltenberg tegen de Volkskrant. De Noor moet schipperen: sommige lidstaten willen de Russen niet provoceren. De uitkomst: een compromis, waarbij Polen in elk geval heeft afgedwongen dat het bondgenootschap een voorwaartse verdedigingslinie inricht aan de oostflank.

Die is in omvang niet te vergelijken met de Forward Defense die de NAVO eind jaren veertig onder leiding van Harry Truman optrok. Maar de historische rol die deze Amerikaanse president toen speelde, is nu weggelegd voor Polen, op bescheidener schaal. Forward Presence heet het nu. Op de top in Warschau wordt het bezegeld.

NAVO-top gevolgen Brexit

Centraal op de tweedaagse NAVO-top in Warschau staat de troepenopbouw in het oosten van Europa en de relatie met Rusland. Daarnaast willen regeringsleiders en staatshoofden stabiliteit bevorderen aan de roerige zuidflank, van Noord-Afrika tot het Midden-Oosten. Er zal onder meer worden besloten om Iraakse troepen in eigen land te trainen voor de strijd tegen IS (dat gebeurt nu in Jordanië). En de training van leger en politie in Afghanistan zal worden voortgezet. De discussie die dezer dagen plaatsheeft, gaat over de omvang van de missie. De leiders evalueren hun eigen beloften om meer geld uit te geven aan de NAVO.

Niet op de agenda, maar ongetwijfeld onderwerp van gesprek: de eventuele gevolgen van een Brexit voor het transatlantische bondgenootschap. Het Verenigd Koninkrijk is van oudsher een speciale partner van de VS en neemt een kwart van alle Europese defensie-uitgaven voor zijn rekening.

Szczecin

Het opbouwwerk is in volle gang. Via het Pommerse land arriveren we in Szczecin, de havenstad waar het hoofdkwartier is van het Multinationale Korps Noordoosten. Het is daar sinds 1999, toen Polen NAVO-lid werd. Lang was het meer bezig met Afghanistan dan met Rusland. Sinds 'De Krim' is dat voorbij. Het paraatheidsniveau is verhoogd van laag naar hoog. Het hoofdkwartier is minder symbolisch geworden.

Een van de belangrijkste redenen daartoe presenteert zich op de vroege ochtend met veel decibellen. 'I AM DAN!', schalt het door een briefingszaaltje. Een militair met stekeltjeskop en Amerikaanse volumeknop op zijn stembanden stelt zich voor. Dan Hall, US Army. 'Wij zijn de punt van de speer.' Hij doelt op alle oostelijke NAVO-installaties maar het is geen geheim dat er voor de Polen niet genoeg luidruchtige Amerikanen op Poolse bodem kunnen rondstappen. Zij zijn de schrikdraad die Amerika's strijdmacht in stelling brengt als er contact mee wordt gemaakt, en daar kijken de Russen liever voor uit. Dat weten en willen de Polen. 'Ik ben Dan, ik ben de tripwire', had de Texaan ook kunnen zeggen.

Een frontale territoriale aanval is overigens onwaarschijnlijk. 'We gaan niet terug naar al die divisies aan weerszijden van de Oost-Westgrens, dat is het verleden', zegt een Franse NAVO-officier. De dreiging is schimmiger en geniepiger geworden, zeiden ze een dag eerder al op een bondgenootschappelijk trainingscentrum in Bydgoszcz. Het nieuwe gevaar heet hybride oorlogvoering.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Daarbij draait het niet om het binnenvallen maar om het destabiliseren van landen met militaire en niet-militaire middelen. Zoals het dichtdraaien van de gaskraan, het uitvoeren van cyberaanvallen, het opstoken van minderheden, het sturen van militairen zonder insignes ('de groene mannetjes'), het verspreiden van desinformatie over wie de agressor is en wie de aangevallene. Het Kremlin ontwrichtte zo Oekraïne en nam er happen uit.

De naam valt van Valeri Gerasimov, het hoofd van de Russische Generale Staf. Voor hem bestaat er geen grens meer tussen oorlog en vrede. Geregeld voeren Russische oorlogsvliegtuigen schijnmanoeuvres uit tegen westerse toestellen. 'Meer dan één incident per dag', zegt een Poolse luchtmachtofficier.

Zelfs het EK-voetbal was misschien even een verkapt strijdtoneel met Russische hooligans die in Franse straten verweekte westerlingen een pak slag gaven. Zeker is het niet dat dit het nieuwste staaltje hybride oorlogvoering was, maar het is evenmin zeker dat het niet zo was. En dat kan precies de bedoeling zijn van Moskou.

Digitale oorlogvoering

'Rusland, maar ook IS maakt duidelijk hoe je oorlogvoering in het informatie- en digitale domein in de praktijk brengt', zegt Paul Ducheine, hoogleraar cyberoperaties, in gesprek met de Volkskrant. Lees hier de analyse.

Russofobie

'Ze willen ons in een toestand van onzekerheid houden', zegt een Poolse diplomaat aan een Warschause dinertafel. De Russen zijn volgens hem heel bedreven in het omkeren der dingen. Ze pleegden in de Krim geen agressie maar verdedigden zich. Niet Rusland staat vijandig tegenover zijn buren maar de buren staan vijandig tegenover Rusland. Daardoor wordt elk militair besluit van het Kremlin een 'tegenmaatregel', ook al is het dat niet, constateert ook Brookings, de progressieve Amerikaanse denktank.

'Rusland gebruikt Russofobie als een instrument in zijn buitenlandse beleid', aldus de diplomaat. Het creëert het beeld van een door Ruslandhaters omsingeld moederland ter rechtvaardiging van zijn spierballenpolitiek. Het vindt daarbij weerklank bij westerse sympathisanten. Duitsland heeft de Putin-Versteher. In Amerika bewondert Donald Trump de Russische president Poetin. Het maakt de confrontatie-nieuwe-stijl minder gemakkelijk, want minder frontaal, minder zwart-wit.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld anp
De Russische president Vladimir Poetin.Beeld anp

Dat betekent dat Polen altijd achterom moeten kijken of de bondgenoten volgen. Het is meer dan ooit ook een informatieslag geworden, een gevecht om hart en hoofd. Zelfs de Poolse diplomaat wordt soms getrakteerd op een charmeoffensief. Zoals op een avond in Sint Petersburg met Russische beroepsgenoten. Veel wodka, veel vrolijkheid.

Wat hebben jullie Polen toch tegen ons?, zeiden de Russen. Als Slavische broeders moeten we samen de Slavische volkeren verdedigen. De diplomaat antwoordde dat de Polen tegelijk met hun rijk, dat zich ooit uitstrekte van de Baltische tot de Zwarte Zee, hun imperialistische ambities verloren.

De Russen geloofden het niet. Kan dat ook niet bij jullie gebeuren?, vroeg de diplomaat. Nee, nee, zeiden ze beledigd. Ze blijven denken in invloedsferen, aldus de Pool.

Na het diner met hem is er midden in de nacht op de hotelkamer het tingeltje van een binnenkomende e-mail. De diplomaat. Hij stuurt een tweet van Aleksandr Doegin, de Kremlin-ideoloog. Die waarschuwt voor het imperialistische Polen, dat zichzelf als de superieure - want katholieke - Slavische natie ziet met een missie tegen Rusland. Zo gaat het, zegt de diplomaat.

Het is 02.09 uur. Nooit meer slapen in de Koude Oorlog Redux.

Meer over