reportage

Noodkreet gynaecologen: ‘Laat zwangere vrouwen zich vaccineren’

Onder gynaecologen bestaan grote zorgen over zwangere vrouwen die ernstige klachten krijgen door de deltavariant. Steeds vaker komen zij op de ic terecht en vaker dan normaal wordt hun kind te vroeg geboren. Opvallend: al deze vrouwen hebben zich niet laten vaccineren. ‘Moet ik naar de ic? Dat wil ik niet.’

Fleur Damen
Jennifer is 37 weken zwanger, ze zag na lang twijfelen af van vaccinatie. Beeld Guus Dubbelman
Jennifer is 37 weken zwanger, ze zag na lang twijfelen af van vaccinatie.Beeld Guus Dubbelman

Sluis open, handschoenen en schort aan, bril op, sluis weer dicht. Het is maandagochtend kwart over negen als leerling-verpleegkundige Melia Moe (22) de deur van de hermetisch afgesloten kamer op de highcareunit van de afdeling verpleegkunde van het Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam opent.

Daarachter ligt een benauwde jonge vrouw, 28 weken zwanger. De lichtgroene gordijnen zijn nog dicht, haar ontbijt – zwarte thee en een banaan – onaangeroerd. ‘Moet ik naar de ic?’, vraagt ze Moe vanachter haar zuurstofmasker, haar ontblote buik zichtbaar onder een opgerold zwart T-shirt. ‘Dat wil ik niet.’

Een paar uur daarvoor is de vrouw vanuit een perifeer ziekenhuis overgebracht naar het Sophia Kinderziekenhuis, onderdeel van het Erasmus MC. Haar ademhaling was bijna twee keer zo snel als normaal. Haar zuurstofgehalte, inmiddels rond de 98 procent, daalde naar onder de 90 procent.

‘Nu ben je stabiel, dus we gaan niet denken aan de mogelijkheid dat je achteruit gaat’, probeert Moe de vrouw gerust te stellen, terwijl ze met een kleine witte sensor de hartslag van de foetus opmeet.

Ernstige zorgen

Wanneer we langs kunnen komen, vraagt gynaecoloog Hans Duvekot herhaaldelijk in de weken voorafgaand aan ons bezoek. De toon van zijn berichtjes wordt steeds urgenter. ‘Nu vier vrouwen aan de beademing’, appt hij tussen zijn overvolle diensten door. ‘Kunnen jullie maandagochtend?’

De ervaren gynaecoloog maakt zich ernstige zorgen over de zwangere vrouwen met corona die binnenkomen in het Sophia Kinderziekenhuis. Vaker dan normaal worden de baby’s van vrouwen met ernstige coronaklachten namelijk te vroeg geboren. Moeders maken de geboorte niet mee omdat zij aan de beademing liggen, waardoor ze de baby niet het noodzakelijke huid-op-huidcontact kunnen geven. Is de moeder eenmaal ontslagen uit het ziekenhuis, dan moet de familie voor twee kwetsbare mensen zorgen.

Sinds de deltavariant van het virus dominant is, ligt hier iedere week wel weer een nieuwe zwangere patiënt met ernstige coronaklachten: hoesten, koorts, en kortademigheid. De toch al overspannen verloskundige zorg kan het er eigenlijk niet bij hebben, vertelt Duvekot. Wanneer een vrouw op de ic dreigt te worden opgenomen, is een verpleegkundige met haar de hele dag bezig: even heen en weer lopen naar een andere patiënt is onmogelijk, want dan moeten verpleegkundigen zich opnieuw desinfecteren en omkleden.

Een standaard verloskamer in het Sophia Kinderziekenhuis werd al omgebouwd tot een extra highcareunit, de derde in het ziekenhuis. Alle drie de units liggen vandaag vol. En op de intensive care liggen ook nog eens twee zwangere vrouwen. Kijkend naar het dashboard met de bedden voor moeders en pasgeborenen in de regio, is de conclusie van Duvekot maandagochtend helder: komt er nu een zwangere in de regio Rijnmond in hoge nood, door corona of door een andere oorzaak, dan is hier geen plek. Overplaatsing naar een academisch centrum in een andere regio is de enige optie.

Gynaecoloog Hans Duvekot. Beeld Arie Kievit
Gynaecoloog Hans Duvekot.Beeld Arie Kievit

Noodkreet

Van de acht academische ziekenhuizen ontving het Erasmus MC tot nu toe het hoogste aantal zwangere vrouwen met ernstige coronaklachten. Sinds juli vorig jaar belandden 31 zwangeren hier op de intensive care. In heel Nederland waren dat er zo’n honderd, blijkt uit de meest recente cijfers van Nethoss (Netherlands Obstetric Surveillance System), dat de gevolgen van corona onder zwangeren monitort.

Waarom wordt de regio Rijnmond zo hard getroffen, wilden Duvekot en collega’s weten. Dus onderzochten ze 22 vrouwen die op hun ic belandden. Kleine aantallen, maar er waren duidelijke overeenkomsten. Zo hadden de vrouwen allemaal een gezond gewicht (BMI), ze rookten niet en ze hadden geen hart- of longziekten.

Maar één gelijkenis sprong eruit: geen van de zwangere vrouwen was gevaccineerd, hoewel pakweg de helft daarvoor de mogelijkheid had gehad. Dus wil Duvekot een oproep doen, en het liefst zo luid en duidelijk mogelijk. ‘Ik wil heel graag dat zwangere vrouwen zich laten vaccineren.’

Vaccinatietwijfel

Maar onder zwangere vrouwen en vrouwen met een kinderwens leven grote twijfels over de coronaprik, blijkt uit een rondgang van de Volkskrant. ‘Toen de discussie net begon, was ik heel positief over vaccinaties’, zegt de 33-jarige Jennifer uit Noord-Holland, 37 weken zwanger (volledige naam bij de redactie bekend). ‘Later merkte ik dat ik het rap vond gaan. Ik dacht: ik kijk het nog even langer aan, want ik heb veel twijfels.’ Uiteindelijk zag ze af van een vaccinatie. ‘Je hoort allemaal tegenstrijdige verhalen’, vertelt Jennifer. ‘Je weet niet wat het met jouw lijf doet op de lange termijn, en ook niet met je baby.’

Ook sommige vrouwen met een kinderwens twijfelen. ‘Ik heb gehoord dat het vaccin een stressreactie in het lichaam veroorzaakt, waardoor je eisprong kan veranderen’, zegt de 30-jarige Robin (volledige naam bij de redactie bekend). ‘En daardoor kan zwanger worden langer duren.’ Anderen vrezen langetermijngevolgen. ‘Ik geloof niet direct dat iedere vrouw onvruchtbaar wordt na vaccinatie. Maar ik ben daar wel bang voor’, zegt Mirjam, midden dertig (volledige naam bij de redactie bekend).

Hoe groot de groep zwangere vrouwen en vrouwen met kinderwens is die zich niet (volledig) laat inenten, is onbekend. Het RIVM en de GGD houden geen cijfers bij over vaccinatie onder zwangeren. De schatting van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) is dat minder dan de helft van de zwangere vrouwen een coronavaccin haalt.

Opboksen tegen de angst

Moedeloos wordt hij ervan, vertelt Duvekot, want hoogzwangere vrouwen hebben ongeveer net zo’n groot risico als een ongezonde 60-plusser om op de ic te belanden. En die groep is wél in groten getale gevaccineerd. ‘Ik vind het ontzettend jammer dat we niet eerder begonnen zijn met het vaccineren van zwangere vrouwen, zoals in Verenigde Staten’, zegt Duvekot, naast de sluis waarachter de benauwde patiënte op bed ligt, het hoofdeinde omhoog.

Ze is de eerste zwangere coronapatiënt in het Erasmus MC die zich deels heeft laten vaccineren. Toen ze zwanger werd, zag ze af van de tweede prik, vertelt Duvekot. ‘Misschien houdt die ene prik haar net van de ic’, zegt hij, hoopvolle ogen achter zijn ronde brillenglazen.

Dat vrouwen twijfelen, snappen hij en zijn collega’s maar al te goed: ze zijn bang dat het vaccin schadelijk is voor de baby. En tegen die angst is het lastig opboksen. ‘We moeten opwerken tegen wantrouwen en ongeloof’, constateert Duvekot. ‘Vertrouwden ze ons maar, we willen echt dat dit virus weggaat en ze hier niet zo belanden’, zegt Duvekot, enig zelfverwijt hoorbaar in zijn stem.

Het was namelijk zijn werkgroep Covid-19 en Zwangerschap – Duvekot is de voorzitter – die begin dit jaar uit voorzorg besloot nog even te wachten met het uitnodigen van zwangere vrouwen voor een coronaprik. Die late start heeft er waarschijnlijk toe geleid dat een aantal blijft twijfelen, concludeert Duvekot. Eerder beginnen had een paar ic-opnames kunnen schelen.

Toch slaat Duvekot zichzelf niet voor zijn kop. Daarvoor was het besluit van de werkgroep samen met het RIVM te goed doordacht. ‘Samen met de Engelsen en Belgen hebben we gewacht op de bevindingen in de Verenigde Staten, waar zwangere vrouwen wel meteen werden geprikt’, licht hij de voorzichtige aanpak toe. ‘Dat was óók netjes.’

Leerling-verpleegkundige Melia Moe meet de hartslag van een baby, van wie de moeder met ernstige coronaklachten op de afdeling verloskunde van het Sophia Kinderziekenhuis ligt. Ze is 28 weken zwanger. Beeld Arie Kievit
Leerling-verpleegkundige Melia Moe meet de hartslag van een baby, van wie de moeder met ernstige coronaklachten op de afdeling verloskunde van het Sophia Kinderziekenhuis ligt. Ze is 28 weken zwanger.Beeld Arie Kievit

Op de intensive care

De gevolgen van die aanpak zijn zichtbaar in de fel verlichte ziekenhuisgangen. Nog geen twee uur nadat het zuurstofgehalte van de onlangs opgenomen patiënte reden is geweest voor voorzichtig optimisme , gaat aan de andere kant van het Erasmus MC een liftdeur open. Leerling-verpleegkundige Moe en twee collega’s rijden de vrouw, zuurstofmasker tegen haar gezicht geklemd, de automatisch klapdeuren door, de afdeling op waar zij zo bang voor was.

De scenario’s die de vrouw daar te wachten staan, stemmen allesbehalve vrolijk. Dat komt niet doordat ic-opname extra gevaarlijk is voor zwangere vrouwen: inmiddels is duidelijk dat de gebruikelijke covidbehandeling – antistollingsmiddelen om trombose te voorkomen en corticosteroïden om de afweerrespons te onderdrukken – goed aanslaat bij zwangere vrouwen.

Ook buikbeademing is goed mogelijk. ‘Het kind krijgt dan voldoende zuurstof en voedingsstoffen, dus dat groeit wel door, tot een week of 32, uiterlijk 33’, vertelt Duvekot. Is de moeder tegen die tijd hersteld van corona, dan kan zij van de intensive care af. Is zij niet hersteld, dan is het soms nodig tijdens de ic-opname het kind met een keizersnede te halen.

En dat is verschrikkelijk, vertelt Duvekot. 12 van de 22 moeders die hij onderzocht, ontmoetten hun baby pas ruim na de geboorte. Zes bevielen door middel van een keizersnede tijdens hun narcose op de ic, de andere zes vlak voordat ze in slaap werden gebracht. ‘Dat is emotioneel heel aangrijpend, ook voor ons’, vertelt Duvekot.

Hava Gül en haar zoontje Ediz. Beeld Arie Kievit
Hava Gül en haar zoontje Ediz.Beeld Arie Kievit

Thuis met traumatherapie

Maar ook bij moeders die de geboorte wel actief meemaken, drukt de ic-opname zwaar op moeder en kind. ‘Na de bevalling deed alles pijn, ik had geen kracht en kon niet lopen’, vertelt de Rotterdamse Hava Gül (36), die drieënhalve week op de ic lag. Haar zoontje Ediz kwam enkele weken daarna gezond ter wereld. ‘Mijn moeder logeerde hier wekenlang en waste me, kleedde me aan, en kookte’, zegt Gül op de bank in haar strakke woonkamer in Rotterdam-Zuid, nog altijd kortademig en met chronische rugpijn.

Gül pauzeert vaak. Door corona is ze vergeetachtig geworden, zegt ze verontschuldigend, maar de herinnering aan de waakzame momenten op de ic schudt ze lastig van zich af. ‘Ik raakte telkens in paniek, want het leek of ik te weinig zuurstof kreeg en stikte’, vertelt ze, uitkijkend over het nieuwe speelkasteel van haar zoontje, net één geworden. Ze had traumatherapie nodig om over de ervaring te kunnen praten.

Kans om een prik te halen, had Gül niet. Ze was de eerste zwangere die vorig jaar juli in het Erasmus MC op de ic belandde. Ondanks haar ic-opname snapt Gül de vaccintwijfels van aanstaande moeders. Sterker, ook zij twijfelde over de werkzaamheid van het vaccin, geeft ze toe. ‘Veel vrienden en familie hebben het niet gedaan, terwijl ze me hebben zien liggen op de ic, met kabels in mijn lichaam.’ Toch gaf die ervaring de doorslag om wél een prik te halen. Gül:‘Ik wil niet weer meemaken wat ik heb meegemaakt.’

Hans Duvekot hoopt dat andere vrouwen haar volgen. Op dinsdagochtend, nog geen vierentwintig uur nadat de jonge vrouw op de ic werd opgenomen, volgt laatste appje van de gynaecoloog. ‘De patiënt is vannacht aan de beademing gelegd.’ Op het moment dat ze onder narcose werd gebracht, wist ze niet of ze nog wakker zou worden. En of haar baby dan nog in haar buik zit.

Zwanger, ongesteld, coronavaccins: wat weten we nu echt?

Het hardnekkige gerucht dat coronavaccinatie schadelijk zou zijn voor de zwangerschap, ontstond al vroeg: aanvankelijk keurde de Europese geneesmiddelenwaakhond EMA de vaccins alleen onder voorbehoud goed voor vrouwen in verwachting. De reden was echter puur formeel. Omdat tijdens de onderzoeksfase van de vaccins, op tienduizenden proefpersonen, zwangere vrouwen voor alle zekerheid zijn uitgesloten, had de EMA simpelweg nog niet genoeg gegevens. Tijdens de zwangerschap alleen gebruiken in overleg met de huisarts, luidde het advies.

Inmiddels staat vast dat de vaccins geen kwaad kunnen. Een Noorse en een Amerikaanse analyse, van het verloop van in totaal meer dan 100 duizend zwangerschappen bij gevaccineerden, vonden geen enkel verhoogd risico op miskramen. Bij een andere, grote studie, van vierduizend ingeënte zwangere vrouwen in de VS, bleken 60 vroeggeboorten voor te komen: mínder dan je gemiddeld zou verwachten. Weer andere onderzoeken, naar duizenden inmiddels bevallen gevaccineerde vrouwen, vonden geen enkele aanwijzing voor verhoogd risico op problemen rondom de geboorte of met de baby zelf.

De Nederlandse gynaecologenvereniging NVOG raadt zwangere vrouwen dan ook met klem aan vooral wél te vaccineren, met name ‘omdat zwangere vrouwen met covid-19 een groter risico hebben op het ontwikkelen van een ernstig verloop van de ziekte’, stelt de vereniging, overigens in samenspraak met drie andere medische beroepsverenigingen. Wel raadt de NVOG voor alle zekerheid de ‘mRNA’-vaccins van Pfizer of Moderna aan: daarnaar is het meeste onderzoek gedaan.

De enige aanwijzingen voor bijwerkingen van coronavaccins op de voortplantingscyclus, gaan over de menstruatie. Diverse organisaties, waaronder het Nederlandse bijwerkingencentrum Lareb, doen onderzoek naar de hardnekkige stroom anekdotes dat vaccinatie de cyclus kortdurend zou verstoren. Het Lareb kreeg inmiddels dan 14 duizend meldingen over onder meer hevige bloedingen en onregelmatige menstruaties. Onlogisch is dat niet: met name het vrouwelijke hormoon oestrogeen is nauw verbonden met allerlei processen in het immuunsysteem.

Maar aangezien vaststaat dat de vaccins geen invloed hebben op de vruchtbaarheid of de zwangerschap, is de vraag hoe erg dat eigenlijk is. ‘Als je een stressvolle periode hebt en je cyclus is van slag, vinden we dat normaal’, zoals gynaecoloog Dorenda van Dijken (OLVG Amsterdam) onlangs zei tegen deze krant. ‘Maar nu het om het coronavaccin gaat, ligt het opeens onder een vergrootglas.’

Maarten Keulemans

Meer over