Nieuwkomer Netscape nu al meer waard dan oudgediende Apple Computers Internet en rentedaling drijven koersen op

God bless America. De beurs van Wall Street heeft in 1995 de westerse effectenmarkten mee naar boven gesleurd. Liefst tweemaal doorbrak de graadmeter van de Newyorkse effectenbeurs, de Dow Jones-index, een magische grens: die van 4000 in februari en die van 5000 in november....

PETER DE WAARD

Van onze verslaggever

Peter de Waard

AMSTERDAM

'De beurs is een uitvinding om een zo groot mogelijk aantal mensen op het verkeerde been te zetten', zegt voormalig Optimix-directeur Ruurt Hazewinkel, die op dit moment beleggingsonderzoek doet in New York. 'De stijging van de Dow is ongekend. Het is sinds de jaren dertig niet meer voorgekomen dat de Dow zonder enige noemenswaardige correctie zo is opgelopen. Dat beangstigt mij. Iedereen kan wel een verhaal houden dat de beurs niet zo duur is en de Dow ook naar de 10 duizend kan. Maar ik acht dat onwaarschijnlijk.'

De dolle taferelen op Wall Street konden in Europa niet worden geëvenaard. New York trok een aantal Europese beurzen zoals die van Zürich, Amsterdam en Londen mee omhoog, maar af en toe ging het niet van harte. Als de Dow plotseling een forse correctie kende - met 82 punten op 18 mei en 101 punten op 18 december - werden vooral de Europese beleggers zenuwachtig.

'Niet ten onrechte', vindt Hazewinkel. 'Er is veel slecht nieuws voor beleggers in de VS. De politieke situatie rond de begroting is nog lang niet opgelost. En dan zijn er grote zorgen rond de detailhandelsverkopen. Als je vandaag door de Newyorkse warenhuizen Bloomingdale's of Macy's loopt, dan worden kortingen gegeven van 20 tot 25 procent. Zo vlak na kerstmis is dat nog nooit voorgekomen.'

Dat Nederland en Engeland nog redelijk bij de beurs van New York in de pas zijn gebleven - in tegenstelling tot de beurzen van Parijs en Frankfurt - wekt bij Hazewinkel geen verbazing. 'Nederlanders en Britten lopen altijd achter de Amerikanen aan.'

De belangrijkste oorzaak van de koersstijging was vooral de spectaculaire rentedaling. Het gemiddeld rendement op staatsobligaties ging met bijna 2 volle procentpunten naar beneden van 7,5 tot 5,7. De rente op kortlopend papier kwam zelfs op vooroorlogs niveau terecht. Begin december verlaagde De Nederlandsche Bank het disconto-tarief, voor de 24-ste achtereenvolgende keer, tot 2,75 procent. Analisten sluiten verdere rentedaling niet uit. 'Inflatie is uit en deflatie in', constateerde Business Week, dat al speculeert op een rente van onder de 2 procent. Dat zou betekenen dat nog meer beleggers uit vastrentende waarden stappen en een speculatieve vluchthaven zoeken op de aandelenmarkt.

Hazewinkel: 'Ik sluit niet uit dat de rente verder zal dalen. Misschien gaan we naar deflatie toe. Maar dat hoeft helemaal niet goed te zijn voor de aandelenmarkten. Deflatie is voor de bedrijfswinsten juist zeer ongezond.'

De hype rond Internet en de elektronische snelweg was een andere inspiratiebron voor de aandelenkoersen. High-tech was op de beurzen niet aan te slepen. Nog spectaculairder dan de stijging van de Dow Jones waren die van de speciale high-techindexen. De index van bedrijven die actief zijn in de halfgeleiders, de semiconductor-index, ging met 50 procent omhoog. De index van ondernemingen die actief zijn op Internet, steeg met meer dan 65 procent.

Het aandeel Netscape, dat begin augustus op de Amerikaanse beurs werd geïntroduceerd, stal dit jaar de show. De aanvankelijke introductieprijs was 18 dollar, maar anderhalf uur na de notering was het aandeel al 72 dollar waard. In september steeg de koers boven de 170 dollar om uiteindelijk op 140 dollar te sluiten. De beurswaarde van Netscape is inmiddels hoger dan die van Apple Computers.

Ook Nederlandse high-techbedrijven profiteerden dit jaar van de de Internet-manie. De aandelenkoersen van Baan Software, ASM Lithography en matrijzenmaker Axxicon schoten onmiddellijk na de introductie met tientallen procenten omhoog. De fondsen bereikten in september (ASM 90,50 gulden, Baan 86,50 gulden en Axxicon 32,50 gulden) het hoogste niveau en vielen daarna terug, maar er resteert dit jaar nog een grote winst.

Helaas graaiden de particuliere beleggers mis. De aandelen van de beurshits werden vrijwel allemaal bij grote instituten geplaatst. Voor de particulieren waren er twee troostprijzen; de beursintroductie van Vendex - na een hoopgevend begin stokte de koers door de crisis in de detailhandel - en de plaatsing van een tweede tranche KPN.

Particulieren kregen bij KPN opnieuw een rijksdaalder korting, maar de koerswinst kon niet in de schaduw staan van die van de kleine high-techbedrijven. KPN was uiteindelijk een van de teleurstellende performers van het Damrak; de koers is bijna exact gelijk aan die van eind vorig jaar. Even interessant als het lijstje van bedrijven dat dit jaar naar de beurs kwam, is het lijstje van bedrijven dat een beursgang aankondigde maar daar vooralsnog van afzag: het visserijbedrijf Kennemerland, Thomassen, Nyloplast en Vanderlande.

Niet in alle opzichten was 1995 voor de financiële wereld een goed jaar. Op de beurs kregen met name de cyclische fondsen forse klappen. De hoogvliegers van 1993 en 1994 (Hoogovens, DSM en Akzo) bungelen nu weer onderaan de ranglijst. In de chemie en de staalindustrie liep in de tweede helft van dit jaar de vraag duidelijk terug. Twee beursfondsen gingen failliet: Wyers en Van Besouw. Vliegtuigfabrikant Fokker ging technisch failliet, maar wordt op dit moment in angstige afwachting van een reddingsplan op de been gehouden door een bankgarantie van moeder DASA.

Koninklijke Olie kwam door de afzinkplannen voor het Noordzee-platform Brent Spar en de activiteiten in Nigeria publicitair fiks onder vuur te staan, maar dat kon de beurskoers nauwelijks deren. Ook Philips - voor het laatste volle jaar onder leiding van Jan Timmer - presteerde met vallen en opstaan heel redelijk. Maar banken en vooral verzekeraars (Aegon, Fortis Amev) profiteerden van de hausse.

De Amsterdamse effectenbeurs beleefde een recordjaar. Met een gemiddelde koersstijging van 17,1 procent behaalde de beurs van Amsterdam na die van Zürich, Londen en Stockholm in Europa een vierde plaats. Niet alleen de index bereikte telkens een nieuwe all-time high, maar ook de omzet nam verder toe. De omzet steeg in het afgelopen jaar met ruim 17 procent tot 1356 miljard gulden; bijna 1,4 biljoen. De aandelenomzet liep op tot 396 miljard gulden; een stijging van ruim 30 procent. Hierbij deed Amsterdam het veel beter dan bijvoorbeeld de beurzen in Frankfurt, Madrid en Milaan, waar de aandelen-omzetten daalden. Een ander opvallend aspect: Koninklijke Olie was dit jaar voor het eerst niet het meest verhandelde aandeel in Amsterdam. Philips voerde die ranglijst aan.

Dankzij de hervormingen van het handelssysteem in 1994 heeft Amsterdam zijn positie als thuismarkt voor de handel in Nederlandse aandelen herwonnen. Komend jaar hoopt de beurs die positie nog verder te versterken. Zo zullen buitenlandse effectenhuizen die geen vestiging hebben in Nederland, ook rechtstreeks op het Damrak mogen gaan handelen. Daarnaast ligt een fusie van effectenbeurs en optiebeurs in het verschiet.

Analisten zijn optimistisch over het beursjaar 1996. De Amsterdam EOE-index kan volgens de vele voorspellingen naar 550 oplopen. De koers-winstverhouding, het aantal malen dat de winst per aandeel in de beurskoers past, daalde in 1995 ondanks de koerssprong nog iets tot 13,5. Het betekent dat de winsten van de bedrijven sneller stijgen dan de koersen. Amsterdam is nog altijd een van de goedkoopste beurzen ter wereld. Hazewinkel: 'En als je ziet wat voor drama's zich op de emerging markets hebben afgespeeld, dan kan je beter prima Nederlandse aandelen kopen.'

Ondanks de goede gang van zaken regende het op de Amsterdamse beurs opnieuw incidenten. De beurs vestigde ook een aantal negatieve records. Zo werd een recordaantal onderzoeken ingesteld naar misbruik van voorwetenschap: ondermeer bij de handel in effecten BolsWessanen, Smit Transformatoren, EHCO KLM Kleding, Pie Medical en Nutricia. De zaak rond de voorkennisaffaire in HCS sleepte zich weer een jaar verder voort. De grote rentree van Van den Nieuwenhuyzen bleef uit, waarmee Begemann ook in rustiger vaarwater kwam. Het afgelopen jaar stond de HCS-zaak in de schaduw van de strafzaak tegen Joep's schoonfamilie: de Van der Valken.

De meest dramatische beursaffaire was dit jaar de voorkenniszaak waarbij twee topbestuurders - Jan Noordam en Allard van der Graaf - en een handvol managers van het sjieke Haagse handelshuis Borsumij Wehry ervan werden beschuldigd met misbruik van voorkennis te hebben gehandeld in effecten. De beide topbestuurders wezen de beschuldigingen over voorkennis van de hand, maar bekenden wel de afgelopen jaren veelvuldig op de beurs te hebben gehandeld in Borsumij-effecten. Hun reputatie liep door deze bijverdienste al zoveel schade op dat hun positie onhoudbaar werd. Noordam en Van der Graaf traden uiteindelijk af. Borsumij werd overgenomen door, of zoals het officieel heette: 'fuseerde' metde grote en voortvarende concurrent Hagemeyer in Naarden.

Een ander opvallend incident was de financiële compensatie die ABN Amro onder het motto 'eens maar nooit weer' gaf aan gedupeerde beleggers die tijdens en na de introductie aandelen van het noodlijdende fonds Smit Transformatoren hadden gekocht. De maatregel baarde niet alleen internationaal veel opzien omdat banken zelden in het openbaar mea culpa roepen, maar schiep ook een precedent waar andere banken niet erg blij mee waren.

Maar het bleef beperkt tot kleine vlekjes op het blazoen; zeker vergeleken met de schandalen die de City van Londen teisterden. Het financiële hart van het Britse imperium - en de laatste jaren ook van het Europese continent - kreeg plotsklaps last van ritmestoornissen. De zakenbank Barings ging door toedoen van één handelaar na 230 jaar ten onder. Andere gerenommeerde Britse zakenbanken werden overgenomen; Warburg door Swiss Bank Corp., Kleinwort Benson door Dresdner Bank en Smith New Court door Merrill Lynch. De Londense beurs zag veel van de handel in continentale Europese aandelen en derivaten weer terugvloeien naar de thuislanden.

ING Groep mocht uiteindelijk de resten van Barings oprapen en oogstte met deze coup internationaal veel aanzien. De bank werd op de koersenranglijst niet de winner van de Amsterdamse effectenbeurs, maar verwierf in 1995 wel het vaandel van meest spraakmakende financiële conglomeraat.

Het jaar 1995 was internationaal het jaar van de media. In Nederland gingen vijf landelijke kranten op één hoop en kreeg de kijker een reek van nieuwe televisiekanalen voorgeschoteld. In de VS kwamen in de mediawereld miljardendeals tot stand; het samengaan van Walt Disney met Capital Cities/ABC en de overnames van CBS door Westinghouse en Turner Broadcasting (ondermeer CNN) door Time Warner. Een fusie- en overnamegolf overspoelde ook de farmaceutische industrie; Glaxo kocht Wellcome en Kimberley-Clark kocht Scott Paper.

Nick Leeson, de man die Barings naar het bankroet voerde, kreeg een niet minder vernuftige evenknie in New York. De Japanse handelaar Toshide Iguchi bleek de Japanse Daiwa Bank met een groot aantal transacties een verlies van twee miljard gulden te hebben bezorgd. Iguchi maakte geen gebruik van ingewikkelde derivaten, maar handelde via een valse rekening in gewone staatsobligaties. Daiwa wachtte liefst zes weken voordat de zaak wereldkundig werd gemaakt. De bank, aanmerkelijk groter dan Barings, ging door het verlies niet onmiddellijk failliet, maar begon wel een uitverkoop van activiteiten.

Japan bleef ook in 1995 in een financiële crisis gedompeld. De banken kampen nog altijd met de naweeën van de zeepbeleconomie aan het einde van de jaren tachtig. Een aantal kleine banken viel om en grote megabanken zochten hun heil in een samengaan. Maar het leed is nog niet geleden. Tot overmaat van ramp kwakkelde ook de Japanse economie, vooral al gevolg van de hoge koers van de yen. De Japanse beurs kon ook niet van de haussestemming onder westere beleggers profiteren. Integendeel, de Nikkei zakte aanvankelijk weer ver weg. In de tweede helft van dit jaar volgde een herstel, waardoor de beurs in Tokyo alsnog met een klein plusje het jaar afsluit. Maar het woord all time high heeft voor de eeuwwisseling geen Japane vertaling nodig.

Meer over