Nieuwe vitaliteit in Frankrijk, maar nu begint het pas echt

De duidelijke verkiezingsoverwinning van Nicolas Sarkozy geeft uitzicht op een herstel van Frankrijk, op een nieuwe openheid in een land dat al jaren opgesloten zit in zijn eigen comfortabele voorzieningen en de onwil te veranderen.

De zege van Sarkozy betekent dat een belangrijk maar stagnerend land probeert uit een verlammende cyclus van lage groei en dure publieke voorzieningen te breken. En dat deze Europese natie, die graag haar invloed op de hele wereld laat gelden, wil breken met haar gewoonte van navelstaren en met een nieuwe, frisse blik naar de wereld wil kijken.

Leidt dit alles tot een mandaat voor verandering? Voorlopig is alleen duidelijk dat Sarkozy als president moet beschikken over een grote vastberadenheid, om niet te zeggen moed, om Frankrijk door een pijnlijk moderniseringsproces te leiden, te duwen, te trekken.

Interpretatie
Er zijn twee manieren om naar de uitslag te kijken. Volgens een beperkte interpretatie laat de uitslag niet zien dat Frankrijk zich volledig wil binden aan een vergaande verandering. In deze opvatting hebben de Fransen, door een Gaullist ruim te laten winnen van Ségolène Royal, alleen maar laten zien dat ze de mengeling van rancuneuze retoriek en een vaag, verwarrend engagement met een brede sociale bescherming van de socialistische kandidaat angstwekkender vonden dan Sarkozy’s uitdaging van een maatschappij met meer risico’s, verantwoordelijkheid en werk.

Het is dan buitengewoon ironisch dat een verkiezing die links had willen winnen met een strategie van iedereen-behalve-Sarkozy nu beslist is door een nog negatievere keuze: weerzin tegen de tweedracht zaaiende en bittere onsamenhangendheid van Royal.

Een wat optimistischer opvatting is dat de Fransen nu inzien dat de oude gewoonten van het land, tot culminatie gekomen in het twaalfjarige bewind van Jacques Chirac, tot een failliet leiden en nu hebben besloten dat men ermee moet breken. Daarbij is in overweging genomen: binnen tien jaar teruggevallen van de zevende naar de zeventiende plaats op de wereldranglijst van levensstandaard per hoofd van de bevolking, zeer lage groeicijfers en zeer hoge werkloosheidscijfers in Europees verband, een enorme schuldenlast en een economie waarin de staat ongeveer de helft opslokt van wat het land produceert.

En bovendien: een vertrekkende president die min of meer zijn schouders ophaalde over de Iraanse kernbom, die wapens aan China wilde verkopen, die niet reageerde op de opkomst van een intimiderend en hegemonistisch Rusland, en die Frankrijk achterliet als een land met veel minder invloed op de wereld dan voorheen.

Voorstellen
Sarkozy heeft dit allemaal hardop gezegd en is met oplossingen gekomen.

Op het gebied van de economie heeft hij voorstellen gedaan voor hervormingen op de arbeidsmarkt, voor belastingverlagingen en voor het verkleinen van de enorm omvangrijke publieke sector en de privileges van de ambtenaren – allemaal maatregelen die de welvaart in landen als Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken goed hebben gedaan.

Maar om dat alles te realiseren, moet Sarkozy wel eerst de Vallei des Doods van hervormingspogingen in Frankrijk betreden. De verhalen uit dat ravijn zijn afschrikwekkend. Toen premier Dominique de Villepin vorig jaar een flexibeler (risicovoller ligt dichter bij de waarheid) toetreding van de jeugd op de arbeidsmarkt wilde realiseren, kostte hem dat zijn presidentiële ambities. Massale protestdemonstraties leidden tot de beschamende intrekking van het plan.

Tijdens het bewind van Chirac werd een plan van premier Alain Juppé om de publieke sector te hervormen door stakingen de nek omgedraaid en moest Juppé zelf het veld ruimen. Toen Jean-Pierre Raffarin in juni 2002 premier werd, hoopte hij maar de helft van het aantal beschikbare overheidsbetrekkingen op te vullen, een plan dat wel wat wegheeft van het huidige programma van Sarkozy. Na twee maanden moest hij het plan intrekken.

Heilig
In de geleide economie van Frankrijk komt het beperken van de voordelen van overheidsbetrekkingen in het onderwijs, de gezondheidszorg, de ambtenarij en het openbaar vervoer – bedenk dat meer dan de helft van de jeugd graag zo’n baantje wil – neer op een aanval op een heilig cultureel en psychologisch model dat bepalend is voor het idee van een rechtvaardig werkgelegenheidsbeleid. Het zal voor een president dus niet zo makkelijk zijn om hervormingen van de arbeidsmarkt en van de publieke sector van elkaar te scheiden.

Toen kandidaat Sarkozy een symbool van dat model uitkoos en zei dat hij de bijzondere pensioenvoorzieningen voor werknemers bij het spoor wilde terugdringen, werd de kwestie wel opgemerkt, maar snel weer opgeborgen. Maar als de tijd is gekomen om zijn woorden in daden om te zetten, zullen de miljoenen mensen in hun veilige en beschermde posities de president zeer waarschijnlijk beschuldigen van het uitlokken van echte stakingen en onrust in het land.

Kan Sarkozy zijn kiezers veranderen in een meerderheid van hervormingsgezinde burgers die ja zullen zeggen tegen verandering en de pijn die dat met zich meebrengt? Zij hebben zich niet voor altijd aan hem gebonden.

Onverantwoordelijk
Feitelijk heeft Royal, in de allerlaatste week van haar campagne, een nogal wraakzuchtig klinkende (en onverantwoordelijke) oproep tot verzet gedaan. Ze noemde Sarkozy een ‘risico voor Frankrijk’ en voorspelde dat er ‘grote spanningen in het land’ zouden ontstaan – waarmee ze het gerucht napraatte dat er in de immigrantenwijken rellen zouden uitbreken als Sarkozy zou winnen.

De nieuwe president zal nog wel even wachten voor hij aan zijn lastige klussen begint. Zijn eerste hervormingen zullen nog een gouden randje hebben: het toestaan van overwerk zonder belastingnadelen voor de werknemers of sociale lasten voor de werkgevers en het instellen van de mogelijkheid van hypotheekrenteaftrek. Sarkozy’s doel voor de zomer lijkt te zijn om de pijnlijker hervormingen voor te stellen als iets dat overal elders in Europa met groot succes wordt doorgevoerd.

Voor lof en optimistische geluiden daarover kan hij al snel terecht bij Angela Merkel, die hem mag, maar zelf terugschrok voor hervormingen van de arbeidsmarkt. Zolang hij nog in functie is, zal ook Tony Blair zeggen dat Sarkozy de juiste weg volgt. Zelfs op de Spaanse premier Zapatero, een socialist die Sarkozy prees, maar Royal steunde, kan worden gerekend.

Buitenland
Met de grote jongens buiten de EU meedoen op het gebied van buitenlands beleid zal ook helpen. Na Chiracs gezwalk over Iran, zou het duidelijke nee van Sarkozy tegen Iraanse kernwapens meer besluitvaardigheid kunnen opleveren. De eigenmachtigheid van Poetin is in de Franse pers helemaal verkeerd gevallen en Sarkozy heeft zijn standpunt over Rusland omschreven met het beperkte begrip ‘werkverhouding’.

Wat Amerika betreft, in de ogen van Sarkozy een bevriende natie, heeft een functionaris in Washington de betrekkelijk verstandige uitspraak gedaan dat ‘hij onze houding zal veranderen omdat wij ontvankelijker zullen worden voor andere denkwijzen’ over Frankrijk en zijn rol in de wereld. Sarkozy – en zijn ruime overwinning – geven aan dat hier sprake is van een nieuwe vitaliteit.

Dat wil niet zeggen dat verandering gegarandeerd is, maar wel dat het bijna zeker is dat een energieke, vindingrijke Fransman zijn uiterste best zal doen. En voorbereid zal zijn op de consequenties.

Een dag nadat hij door de Fransen is gekozen tot hun nieuwe president siert Nicolas Sarkozy de voorpagina's van Franse kranten. (EPA) Beeld
Een dag nadat hij door de Fransen is gekozen tot hun nieuwe president siert Nicolas Sarkozy de voorpagina's van Franse kranten. (EPA)
Meer over