Analyse

Nieuwe Duitse regering wil ophouden met ‘Merkelen’

Het coalitieakkoord van de nieuwe Duitse regering blinkt uit in hoopvolle beloftes. Duitsland staat pal voor Europa en voor de democratie. De vraag is wat daarvan overblijft in de realiteit. Zal Duitsland bereid zijn economische belangen op te offeren voor zijn idealen?

Peter Giesen
Annalena Baerbock, leider van de Groenen, op een verkiezingsbijenkomst van haar partij. Baerbock wordt waarschijnlijk de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland. Beeld Getty Images
Annalena Baerbock, leider van de Groenen, op een verkiezingsbijenkomst van haar partij. Baerbock wordt waarschijnlijk de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland.Beeld Getty Images

‘De rem van Merkel is eraf’, jubelde de Belgische liberale Europarlementariër Guy Verhofstadt op de website Politico. ‘In Duitsland is nu een regering die voorop wil gaan in het leiden van Europa - en hoe!’

Het vorige week gepresenteerde akkoord van de stoplichtcoalitie (sociaaldemocraten, Groenen en liberalen) belooft Duitsland ingrijpend te moderniseren, ook op het gebied van buitenlands beleid. Duitsland wil de Europese samenwerking versterken en harder optreden tegen alle landen die de rechtsstaat en de mensenrechten schenden, binnen (Polen, Hongarije) en buiten (Rusland, China) de Europese Unie. Waarschijnlijk wordt Groenen-leider Annalena Baerbock minister van Buitenlandse Zaken. Zij heeft altijd gepleit voor een buitenlands beleid dat is gebaseerd op mensenrechten.

Het Duitsland van Angela Merkel werd vaak bekritiseerd om zijn lankmoedige houding tegenover ondemocratische regimes. Merkel was een product van de wereld na de val van de Muur, toen handel werd gezien als beste manier om de wereld te verenigen. Door vrijhandel zouden ook Rusland en China liberale democratieën worden. ‘Export-Weltmeister’ Duitsland profiteerde er als geen ander land van. In zijn buitenlands beleid gaven handelsbelangen vaak de doorslag, bijvoorbeeld in China waar Duitse autoproducenten en machinebouwers uitstekende zaken deden.

Bedreigingen

De regering van Olaf Scholz treedt aan in een andere, minder optimistische wereld, waarin liberale democratieën zich moeten verdedigen tegen bedreigingen in binnen- en buitenland. ‘We moeten ophouden met het gelijkstellen van Duitse belangen aan Duitse economische belangen’, zei het Groene Bondsdaglid Franziska Brantner vorige week. ‘Wij Duitsers moeten van koers veranderen. Als we zo doorgaan, zullen we een zware prijs betalen.’

Het coalitieakkoord van de drie partijen is uitgesproken pro-Europees van toon. Onder de nieuwe regering zal Duitsland ‘zijn belangen definiëren in het licht van de Europese belangen’. Duitsland heeft Europa nodig om zijn positie in de wereld te verdedigen. Bovendien voelt Duitsland, als rijkste en machtigste land van Europa, een grote verantwoordelijkheid voor de EU als blok van liberale democratieën. Daarom wil de nieuwe coalitie de Europese samenwerking versterken, zozeer zelfs dat ‘de verdere ontwikkeling naar een federale bondsstaat’ in beeld komt. Volgens het coalitieakkoord is een sterker gemeenschappelijk defensie- en buitenlands beleid nodig. Bovendien moet de EU ‘strategisch soeverein zijn’ en minder afhankelijk worden van de import van grondstoffen, technologie en energie.

Weerbaarder

De democratie moet zich weerbaarder opstellen tegen zijn vijanden, vindt de Duitse regering. Zij maant de de Europese Commissie om Polen en Hongarije harder en consequenter aan te pakken. Duitsland vindt dat deze landen geen uitkering uit het Europese herstelfonds mogen krijgen, zolang zij de rechtsstaat blijven schenden.

Ook de toon tegenover Rusland en vooral China is harder dan gebruikelijk in Duitse regeringsstukken. Rusland wordt bekritiseerd vanwege het inperken van democratische vrijheden en zijn pogingen om Oekraïne te destabiliseren. Het beleid van China inzake Hongkong en de Oeigoeren wordt afgekeurd. De status van Taiwan mag alleen veranderen als dat op een vreedzame manier gebeurt, met instemming van alle partijen, vindt Duitsland. China heeft hier al verontwaardigd op gereageerd: Duitsland heeft zich niet met Taiwan te bemoeien.

Maar zullen alle idealen bestand zijn tegen een weerbarstige praktijk? Het coalitieakkoord blinkt uit in prachtige vergezichten, schrijft columnist Theo Sommer in het weekblad Die Zeit, maar is vaag over de manier waarop die gerealiseerd kunnen worden. Ook onder de nieuwe bondskanselier Scholz heeft Duitsland belangen die op gespannen voet staan met de waarden die in het coalitieakkoord worden beleden.

Zo blijft Duitsland afhankelijk van Russisch gas, zeker als de Groenen in 2030 de kolencentrales willen sluiten. In het regeerakkoord staat dan ook niets over de omstreden pijpleiding Nord Stream 2, waarmee Russisch gas naar Europa moet worden getransporteerd. De Groenen waren altijd fel tegen de pijpleiding, maar lijken zich niet meer tegen ingebruikname te verzetten. Het Duitsland van Scholz heeft, net als het Duitsland van Merkel, grote economische belangen in China en Oost-Europa. Zal Duitsland bereid zijn zichzelf economisch pijn te doen ter wille van zijn waarden?

Chefsache

In Duitsland is de grote buitenlandse politiek Chefsache. Tijdens de migrantencrisis aan de grens tussen Polen en Belarus belde bondskanselier Merkel met de Russische president Poetin, niet minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas. Merkel stond haar bekend om haar ‘strategisch geduld’: ze kon crises eindeloos laten voortduren om op het laatste moment een compromis te sluiten.

Die tijd zal haar opvolger Scholz niet gegund zijn, schrijft commentator Daniel Brössler in de Süddeutsche Zeitung. Minister van Buitenlandse Zaken Baerbock zal onder grote druk staan van haar achterban om de stem van de Groenen in het buitenlands beleid te laten doorklinken. Als Scholz te veel ‘Merkelt’, komt hij in conflict met zijn coalitiepartner. ‘Zelfs als hij zou willen: de nieuwe kanselier kan niet meer zo verder gaan als Merkel’, schrijft Brössler. Hoewel alle mooie woorden in het coalitieakkoord door waarnemers met de nodige scepsis worden bekeken, is de politieke dynamiek in de Duitse regering onmiskenbaar veranderd.

Groenen-leider Annalena Baerbock begin oktober op een bijeenkomst van haar partij in Berlijn.  Beeld Omer Messinger / Getty Images
Groenen-leider Annalena Baerbock begin oktober op een bijeenkomst van haar partij in Berlijn.Beeld Omer Messinger / Getty Images
Meer over