Niets op hun kerfstok

De Samenzwering moet een unicum zijn in het oeuvre van Imre Kertész: het boek gaat niet over de holocaust of de doorwerking van een verblijf in een Duits vernietigingskamp op mensen en hun omgeving....

De onvermoeibare exploratie van de wreedheid en onverschilligheidwaarmee hij op jeugdige leeftijd in aanraking kwam en die hij sedertdienals onveranderlijke grootheden van de menselijke omgangsvormen is gaan zienis Kertész' thematiek. Afgezien nog van het morele recht dat hij heeft opde literaire behandeling daarvan, schuilt de aantrekkingskracht van zijnwerk nu juist in die eenzijdige concentratie. Wie lang aan een steen slijptkrijgt een sieraad of een wapen. Kertész vervaardigde ze allebei.

Maar in De Samenzwering zocht hij een ander onderwerp - althans, nuja, laten wij hem en onszelf die illusie gunnen. Zelf zegt hij daar, in hetvoorwoord bij de Nederlandse uitgave, over dat hij 'nog nooit een roman hadgeschreven zonder daartoe door een onmiddellijke en klemmende existentiëlebehoefte te zijn gedreven'. Dat kwam doordat hij, dertig jaar terug,eigenlijk een ander boek had geschreven en aan een van zijn uitgevers inHongarije had toegestuurd.

Dat andere boek was te dun, maar haalde het wel door de censuur. OfKertész er even een verhaal bij kon schrijven, zodat ze samen in éénband een produceerbaar werk konden vormen. Het moest echter wel snel, wantde planning voor het komende jaar zat al zowat vol. Kertész nam deuitdaging aan en schreef, zegt hij, in twee weken De Samenzwering.

Dat dát boek ook door de censuur kwam is een mirakel, dat weer eensaantoont dat je ook voor het vak van censor nog over een behoorlijkeliteraire sensibiliteit moet beschikken. Het verhaal speelt zich af in eenZuid-Amerikaans land waar zojuist een staatsgreep heeft plaatsgevonden. Hetoude regime is opgeruimd, zijn dienaren zijn deels in de gevangenis belanden wachten op hun berechting. Criminelen in dienst van de staat - je zouzeggen, een beetje censor herkent zich daar wel in. Maar niet incommunistisch Hongarije, klaarblijkelijk.

Van de Zuid-Amerikaanse omgeving krijgen we niet veel te zien en alevenmin van de bijzonderheden van die beide elkaar afwisselende regimes.De verteller zit in de cel en haalt herinneringen op aan een affairewaarbij hij als rechercheur betrokken is geweest. Hij had indertijdpromotie gemaakt, van de gewone recherche naar de staatsveiligheidsdienst - en alweer kan je je er alleen maar over verbazen dat die stomme censorgeen nattigheid voelde.

Kertész was een lastpak, van wie wel eerder boeken waren afgewezen.Schrijft die over staatsgrepen, misdrijven op staatsgezag begaan en eenfiguur die bij de staatsveiligheidsdienst heeft gewerkt, dan ligt Hongarijein Zuid-Amerika. Maar nee, eroverheen gelezen.

Het ongemakkelijke aan De Samenzwering is dat het relaas van degevangen rechercheur alle trekken van een detective vertoont. Dat is, bijdat ambt en onder die omstandigheden, onvermijdelijk. Je gaat zittenwachten en speuren naar de aard van het misdrijf waarover hij vertelt. Datis de geschiedenis van een bourgeois-familie, waarvan vader en zoonindertijd ingerekend zijn. De rechercheur is bij de zaak betrokken geweesten heeft meegeholpen aan het danig toetakelen van die mensen.

Doordat hij, onbewogen en eerder een beetje verbaasd dan met de behoeftezich nu, nu de bakens verzet zijn, rekenschap te geven van zijn optreden,het woord doet, reken je op een plot. Wat zouden die lui misdaan hebben enhoe zijn zij tegen de lamp gelopen?

Maar die is er niet en die komt ook niet - en juist dat is depointe. Die twee arrestanten hadden niets op hun kerfstok, de misdaad isgepleegd door de overheidsdienaren, de agenten die hen verhoorden. Door derechercheur het woord te laten doen suggereert Kertész listig geruime tijdiets anders en duurt het vrij lang voordat het verkeerde been waarop delezer staat, begint te prikken. De misdadigheid van een regime en deonverschilligheid van zijn dienaren, dat is de zaak waar het om draait. DeSamenzwering is geen detective, maar een analyserend commentaar.

En dus hooguit in stilistisch - niet in thematisch - opzicht eenuitzondering in Kertész' werk. Het communisme heeft hij altijd gezien alseen voortzetting van het fascisme met vergelijkbare middelen.

Michaël Zeeman

Imre Kertész: De samenzweringVertaald uit het Hongaars door HenryKammerDe Bezige Bij122 pagina's 16,50ISBN 90 234 1861 1Vertaald uit hetHongaars door Henry KammerDe Bezige Bij122 pagina's 16,50ISBN 90 2341861 1

Meer over