NIET VRIJ, WEL BLIJ

> REPORTAGE DE LAATSTE DICTATUUR VAN EUROPA Morgen zijn er verkiezingen in Wit-Rusland. De uitslag is al bekend: president Aleksander Loekasjenko gaat winnen....

Hoe is het leven in de laatste dictatuur van Europa? Waaromgaat morgen een meerderheid van de Wit-Russen stemmen oppresident Aleksander Loekasjenko? Gebeurt dat vrijwillig of uitangst?

Op zoek naar een antwoord op die vragen trokken we doorWit-Rusland, langs steden en dorpjes; en nog niet eerder tijdenseen reis door de voormalige `Sovjet-republieken spraken we zoveeltevreden mensen.

Neem de 21-jarige Paulina Zoezina, studente volkszang uit destad Magilov. Met haar hippe oranje winterjas en knalgroene sjaalzou deze blondine net zo goed in de Amsterdamse Kalverstraatkunnen rondlopen. Maar Zoezina is een echte Wit-Russischepatriot, vertelt ze trots. 'Natuurlijk ga ik stemmen op onzepresident. Hij besteedt veel aandacht en geld aan cultuur.Getalenteerde studenten krijgen extra studiefinanciering. Datvind ik belangrijk.'

Zoezina weet hoeveel flitsender en welvarender het leven inWest-Europa is. Met een Wit-Russische zanggroep reisde ze door25 Duitse steden. 'Ik zou daar niet willen wonen. Het is erminder netjes, agressiever dan bij ons. Mijn vrienden roken endrinken niet, we sporten veel. In de Duitse disco's voelde ik meniet op mijn gemak, het is er vies en rokerig. Natuurlijkverdienen de Duitsers meer, maar bij ons zijn de prijzen lager.'

Magilov heeft een chemische fabriek, een liftfabriek en veeltextielindustrie. De afgelopen vijf jaar is de stad onherkenbaarveranderd, vertellen verschillende voorbijgangers. Gebouwen zijngerestaureerd, wegen zijn nieuw geasfalteerd en er zijntientallen moderne winkels en restaurants geopend. Een sfeervollepizzeria, eigendom van een Armeense zakenman, zit op zondagmiddagvol met jongeren en gezinnen. 'Ik voel me veiliger op straat, eris minder misdaad en alcoholisme', zegt de gepensionneerde70-jarige postkantoormedewerker Janina Kajaga. 'Ik ga stemmen opLoekasjenko. Dankzij hem zijn de pensioenen verhoogd, en dankzijhem is er rust in dit land.'

Het is alsof we door een reclameteam van de president wordenachtervolgt, dat telkens weer een blik tevreden mensen opentrekttijdens de straatinterviews. Maar niemand weet dat wij hier zijn,en we spreken willekeurig mensen aan in alle leeftijden.

Ook al zo gelukkig is de 44-jarige Boris Gavrilenko,sportleraar uit de middelgrote stad Kirovsk, die op straat eensigaretje staat te roken. 'Loekasjenko is een goede president,een zorgzame gastheer die ons leven aangenamer heeft gemaakt.Voordat hij aan de macht kwam, waren de salarissen veel lager enwas het heel moeilijk een appartement te krijgen. Dankzij eenstaatskrediet wonen we nu met onze twee kinderen in een primadriekamerappartement. Ik heb uitstekende toekomstperspectieven.Mijn dochter kan goed schaken dus binnenkort hopen we op kostenvan de staat te kunnen deelnemen aan buitenlandse toernooien. Ikwaardeer Loekasjenko ook omdat hij zoveel sportfaciliteiten heeftlaten bouwen. Dat heeft hij gedaan om onze kinderen fysiek testimuleren, zodat ze van de wodka en de drugs afblijven.'

De meeste Wit-Russen leiden een beter leven dan de Russen,weet Gavrilenko. 'En dat terwijl wij geen olie, goud en gashebben. In Rusland zijn een paar mensen buitensporig rijkgeworden, terwijl de rest een miserabel leven leidt. Hier isniemand heel rijk en er is een hele grote middenklasse. DeWit-Russen nemen gezamenlijke kleine stapjes vooruit naar eenbeter leven in het centrum van Europa. Zo zie ik dat. Niemanddwingt mij om op Loekasjenko te stemmen, eerlijk waar.'

Staatszenders

Veel van die tevredenheid is een echo van de propaganda. Demeeste Wit-Russen kunnen zich geen kabel-tv permitteren en zijnafhankelijk van de staatszenders die onder controle staan van depresidentiële administratie. Een voorbeeld: vorige weekvrijdagavond werd op de eerste zender een reportage getoondwaarin Oekraïners klaagden over hoeveel slechter hun leven issinds de Oranje Revolutie. Op het tweede kanaal was te zien hoegeweldig goed het met Wit-Rusland gaat. Een reportage volromantische beelden, gelukkige mensen en experts die dat allescijfermatig onderbouwden.

De steun voor Loekasjenko is overigens ook economisch teverklaren. Het aantal mensen dat onder de armoedegrens leeft, isin zeven jaar tijd gehalveerd, zo valt te lezen in eenIMF-rapport uit 2005. De economie groeit al sinds 2001 metjaarlijks 7,5 procent. De gierende inflatie van begin jaren '90is met succes bestreden, de werkeloosheid is slechts 1,5 procenten de BTW is verlaagd. Salarissen stegen naar gemiddeld 214dollar ten opzichte van 150 dollar in 2004. Pensioenen stegen indiezelfde periode van 63 naar 107 dollar per maand.

Maar economen waarschuwen voor de wankele basis die destabiliteit in Wit-Rusland heeft. De Wit-Russische industrie isverslaafd aan goedkope olie en gas uit Rusland. Metenergieprijzen ver onder de marktwaarde en andere subsidies pompthet Kremlin jaarlijks 3 tot 4 miljard dollar in de sociaalgeleide staatseconomie. Daarnaast is er door gebrek aanontwikkeling en investeringen vrijwel geen ruimte voor groei.Loekasjenko beaamde zelf in januari dat de productiecapaciteitvan Wit-Rusland voor 100 procent wordt benut. Volgens economenmaakt slechts 40 procent van de ondernemingen en fabrieken winst,de rest wordt dankzij staatssteun overeind gehouden.

Orde en netheid zijn Loekasjenko's specialiteiten. De wegenin Wit-Rusland - in tegenstelling tot in Rusland - zijn keurigonderhouden, goed gemarkeerd en er rijdt nauwelijks verkeer. Deeindeloze bossen zijn schoon, om de zoveel kilometer onderbrokendoor een picknickplek met in vrolijke kleuren geverfde hutjes entafels.

Een vader voor zijn volk

Zonder president Aleksander Loekasjenko zou het een puinhoopzijn in de Wit-Russische landbouwregio Kastjoekovitsj. Daar isSvetlana Starovoitova van overtuigd. Dat zegt ze niet alleen maaromdat ze het hoofd is van de ideologische afdeling in de regio.'Hij zorgt als een vader voor zijn volk. Daarom is hij zopopulair.'

Volgens peilingen gaat 90 procent van Kastjoekovitsj stemmenop Loekasjenko. De regio is zwaar getroffen door de ramp met dekerncentrale in Tsjernobyl, twintig jaar geleden. Door deradioactieve regen in de dagen na de ramp is 30 procent van hetgrondgebied onbewoonbaar verklaard. De helft van de bestelandbouwgebieden is niet langer bruikbaar.

'Hier gaat geen mens protesteren volgende week.Oppositiepartijen zijn hier niet vertegenwoordigd', zegtStarovoitova stralend. Haar werk bestaat uit het coördineren vande propaganda en het informeren van de bevolking over delandelijke politiek. 'Ik geef objectieve informatie, zoals hethoort in een democratie.' Op de vraag welke ideologie ze preciesuitdraagt, antwoordt Starovoitova zelfverzekerd: 'De ideologievan een sterk, welvarend en democratisch Wit-Rusland'.

Gezeten onder het portret van Loekasjenko somt ze vaardig deverworvenheden van haar regio op. Het leven in Kostjoekovitsj isde afgelopen tien jaar overduidelijk beter geworden. 'We hebbenals enige regio al onze vijfjarenplannen in vier jaar voltooid.Vorig jaar kregen we de rode erevaandel omdat we winnaar warenvan de competitie tussen tien regio's in de categoriesociaal-economische ontwikkeling. De geldprijs hebben we verdeeldover onze tien coöperatieve landbouwbedrijven.'

Het is alsof we terug zijn in de Sovjet-Unie van de jaren '70.Op het regiokantoor liggen enorme stapels mappen vol papieren,computers ontbreken. Een hoge delegatie is opgetrommeld om debezoekende buitenlandse journalist en fotograaf rond te leiden.Naast Starovoitova is dat de flamboyante Gennadi Bachanov,vice-gouverneur verantwoordelijk voor de landbouw, en de ernstigeSergej Statsjem, vicegouverneur voor industrie enTsjernobyl-zaken.

Loekasjenko bemoeit zich actief met de ontwikkeling vanKastjoekovitsj, zo krijgen we tijdens een rondrit in eenRussische UAZ-jeep te horen. De cementfabriek bijvoorbeeld, vlakbuiten het stadje. Door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werdde bouw van de fabriek, begonnen in 1986, gestaakt. TotLoekasjenko vlak na zijn aantreden in 1994 verordonneerde dat defabriek er moest komen. Twee jaar later was hij bij de openingaanwezig. Inmiddels is deze cementfabriek volgens Stasjem met1200 werknemers de grootste van Europa. 'We hebben diversekwaliteitsprijzen gewonnen.'

En het enorme, negen verdiepingen tellende roze ziekenhuis inhet centrum van de stad: ook een van de projecten vanLoekasjenko. Starovoitova: 'In mei 2002, tijdens een bezoek aande regio, sprak Loekasjenko zijn afschuw uit over de vervallenstaat van de oude kliniek. Een half jaar later kwam hij terugvoor de opening van het nieuwe ziekenhuis. We zijn hem eeuwigdankbaar voor zijn steun.'

Daarnaast bekommert de president zich om de vervuilde regio's.Nieuwe dorpen zijn gebouwd om de slachtoffers van Tsjernobyl teherhuisvesten. Twee jaar geleden heropende Loekasjenko zelfs eenkolchoz in vervuild gebied bij het dorpje Viduitsi. 'Dat deed hijvoor de zeventig dorpsbewoners die weigerden te vertrekken', legtBachanov uit. 'Economisch slaat het nergens op: het was goedkopergeweest om de bewoners appartement in Minsk aan te bieden. MaarLoekasjenko handelt dan puur uit humanitaire overwegingen.'

's Avonds tijdens het diner raakt Bachanov op dreef. Nadat hijhet wodkaglas al heeft geheven op de vriendschap der volkeren,de kennismaking, de vrouwen en de president, wordt hijopenhartig. 'Ik schaam me ervoor toe te geven dat 90 procent vanonze nieuwe landbouwmachines uit Duitsland komt. Oplandbouwgebied lopen wij ver achter op West-Europa. Dat komtomdat we zoveel investeren in onze militaire ontwikkeling. Wantin militair opzicht liggen wij juist weer twintig jaar opDuitsland voor', zegt hij ernstig. 'Wij zullen ervoor zorgen dater nooit weer een Wereldoorlog uitbreekt.'

Olie en goud

Hoewel 80 procent van de Wit-Russische economie instaatshanden is en kolchozen hier nog bestaan, is het volgensBachanov onzin om te zeggen dat Wit-Rusland een mini-Sovjet-Unieis. 'In de Sovjet-Unie was de economie gebaseerd op ideologischeprincipes. We kregen olie en goud zolang we maar aan hetpolitieke systeem deelnamen. Inmiddels weten we in Wit-Ruslandheel goed wat concurrentie is, en wat vraag.'

Tot slot brengen we die avond een bezoek aan de lokale discovan Kastjoekovitsj, in het cultureel centum Joenost (Jeugd).Zeker vijfhonderd tieners dansen enthousiast in de discolichtenop keiharde house en rockmuziek. Nergens in het gebouw wordtgerookt. Drank is er niet te koop, zelfs geen water of cola. Inde winkel vlakbij is ook geen alcohol te krijgen.

'Het is allemaal een beetje simpel hier', zegt de 18-jarigeOlja Zavjelova, die in een doorzichtig zwart truitje zit tewachten tot haar vriend een toegangskaartje heeft gekocht. 'Ikzou soms wel eens willen dat het allemaal wat geciviliseerderwas.' Ze studeert aan de landbouwuniversiteit en hoopt op eenbaan in Minsk of Brest. Zondag mag ze voor het eerst stemmen.'Op Loekasjenko natuurlijk. Hij is de beste kandidaat. De anderenken ik helemaal niet.'

De 20-jarige electricien Vadim weet nog niet zeker ofLoekasjenko zijn stem zal krijgen. Hij verdient 95 dollar in demaand. Veel te weinig, vindt hij zelf. 'In Nederland verdienenjullie toch meer dan dat? Waarom zouden wij zoveel slechtermoeten leven?'

Maar voor de echte onvrede over de Wit-Russische dictatormoeten we naar de hoofdstad Minsk, naar een demonstratie voor deliberale oppositiekandidaat Aleksander Milinkevitsj. Daar is despanning voelbaar. Vier bussen vol militairen en speciale politiein burgerstaan vlakbij klaar en zullen die avond nog twintigactivisten arresteren.

De 50-jarige ingenieur Oleg Zaitsev beaamt dat de meesteWit-Russen morgen tevreden op Loekasjenko zullen stemmen. 'Hetzijn zombies die geen ander leven kennen en doodsbang zijn voorverandering. Maar ik wil geen president die amper opleiding heeften die openlijk Hitler prijst. Ik wil graag midden in Europaleven, in plaats van in een gesloten dictatuur.'

Of Dennis Sjevnjov, 26 jaar, promovendus geschiedenis: 'Ik benin Spanje geweest en in Duitsland dus ik weet hoeveel beter hetleven kan zijn. De meeste mensen realiseren zich niet hoe arm zewerkelijk zijn. Ze krijgen precies genoeg geld om niet van dehonger te sterven. Wetenschappers verdienen bij ons minder dan200 dollar. Politiemannen en militairen krijgen vier keer meer:op hun loyaliteit baseert Loekasjenko zijn macht.'

Sinds hij deelneemt aan demonstraties staat hij op een zwartelijst: hij krijgt geen toestemming meer voor reizen naar hetbuitenland. Hoewel hij hoopt op een overwinning voorMilinkevitsj, zal Sjevnjov morgen niet de straat op gaan alsblijkt dat Loekasjenko de verkiezingen gewonnen heeft. 'Depolitie gaat keihard optreden, dat blijkt uit alles. Ik ben bangvoor mezelf, maar vooral voor mijn twee kinderen die van mijafhankelijk zijn. De meeste mensen zijn bang. Daarom komt er geenrevolutie.'

Meer over