Niet verloren gaan in de loop der dingen

Deze rubriek belicht alledaagse fenomenen met een kunstblik. Vandaag: de kettingreactie..

Het overkomt iedereen weleens. Je parkeert je fiets iets te vlug, en bij het weglopen hoor je dat hij omvalt. Tik, tik, tik, daar dendert de hele rij om. Lastig, maar ook grappig. Alsof ze er stiekem op stonden te wachten, de fietsen, neergezet met de juiste tussenruimte. En jou even laten fantaseren over een golf van omvallende fietsen door heel de stad.

Domino Day is er de overtreffende trap van. Maandenlang ligt een gigantische oppervlakte aan dominosteentjes geduldig te wachten op dat ene duwtje. Tik, tik, tik. Daar gaan de steentjes, de zee splijtend in kettingreacties.

De nutteloosheid mag dan afspatten van dit soort megaspektakels, de kracht en schoonheid van de kettingreactie ook: een eenmaal begonnen beweging houdt zichzelf velden lang aan de gang. Een toonbeeld van de wet van behoud van energie binnen een systeem.

En tevens van de geruststellende gedachte dat iets dat zich eenmaal op de juiste manier ontketent en geen stoorzenders tegenkomt, niet anders kan dan lineair afstevenen op het beoogde resultaat. Oorzaak en gevolg zijn voor even zichtbaar en helder aan elkaar geklonken. In tegenstelling tot de chaotisch werkelijkheid waaraan we dagelijks onderhevig zijn.

Op hema.nl/producten appelleert ook het warenhuis aan onze fascinatie voor kettingreacties. De producten ontketenen zelf een kettingreactie: een omvallende beker lanceert een rol plakband, die vervolgens op een nietmachine stuitert en een tompoes verplettert , enzovoort. De dingen krijgen voor even de geest. En nemen hun eigen loop.

Twintig jaar geleden maakten de Zwitsers Peter Fischli en David Weiss de fascinerende kunstfilm Der Lauf der Dinge. Een tollende vuilniszak zet tergend langzaam een installatie in werking waarin ladders, tafels, kogels, autobanden, schuim, water, flessen en ballonnen elkaar zo benaderen dat een keten van chemische reacties naar de ontknoping leidt. Je raakt niet snel uitgekeken. Op toneel grossierde Alex d’Electrique in explosieve kettingreacties. Een zachtere variant werd het handelsmerk van het Hans Hof Ensemble: de dansers jongleerden met eigenwijs meubilair.

Waarom zien we het zo graag? Waarom bouwen kinderen zo graag aan een knikkerbaan? De kettingreactie appelleert misschien wel aan onze diep gekoesterde wens deel uit te maken van een lineair verhaal, met begin, midden en slot. Een open eind is moeilijker te verdragen.

Het is als bij de klassieke 19de-eeuwse dramaturgie in de toneelstukken van Anton Tsjechov: als in het eerste bedrijf een pistool is te zien, moet het in het laatste bedrijf afgaan.

In ons hoofd weten we beter: het leven verloopt niet zo lineair en voorspelbaar. Maar ons hart wil dolgraag geloven: alles heeft zijn loop. Mijn leven tikt weer door naar een volgend. En dat weer naar een ander. Wij gaan niet verloren. Niet zolang de laatste steen nog overeind staat.

Annette Embrechts

Meer over