Niet te temmen furie

Film over kunstfenomeen Moniek Toebosch.

SACHA BRONWASSER

Nadat ze 'het bericht' had gekregen, ontving ze stápels fanmail. 'Ik leek wel heiligverklaard', zegt Moniek Toebosch. Drie maanden zou de kunstenares nog te leven hebben. 'En kijk waar we nu zijn', zegt haar goede vriend kunstenaar Rudi Luyters, in haar grote boerderij. 'De graafmachines staan klaar. De heggen en fruitbomen zijn geplant.' Onverwacht sloegen de medicijnen aan.

Regisseuse Babeth M. Vanloo volgde de maakster van (stem-)performances en beelden (bekend door haar Engelenzender op de dijk Enkhuizen-Lelystad) in de blessuretijd. Sindsdien maakte de kunstenares een boek, transformeerde tot man, maakte een film, exposeerde in Moskou en bereed afgelopen voorjaar bij de opening van een grote buitenexpositie urenlang een olifant.

De documentaire dreigt eerst te stranden in bedachtzaamheid, tot na 11 minuten de archieffoto's en -films tot leven komen. Moniek Toebosch (1948), dochter van componist Louis Toebosch, zong met heldere mezzosopraan, verleidelijk lachend. Maar ze kon omslaan in een furie die de piano omver wierp of hartverscheurend huilend het publiek geneerde. Diva uit de vroege films van Frans Zwartjes, die haar 'bevrijdde' in de jaren zestig. 'Er hóórt niks. Dat is heerlijk.' Nina Hagen of Lady Gaga zijn er over-gestylede poesjes bij.

In 1983 schreef ze televisiegeschiedenis met de VPRO live-avonden 'Aanvallen van uitersten' vanuit Carré, waarbij ze presentatrice, zangeres én ontregelende factor was. Alle Ampexbanden werden gewist, behalve één band die een secretaresse achteroverdrukte. Met juist daarop het meest historische moment, waarop Toebosch moet dealen met een muitend omroeporkest waarvan slechts een paar leden nog de Liebestod van Wagner met haar willen opvoeren. 'Zal ik hem dirigeren én zingen?' En dat gebeurt, met angst én glorie.

Die vrouw, die kracht blijf je terugzien in de bedachtzame oudere dame met haar onstuimige kroeshaar van de medicijnen. Soms weer flitsend onverzettelijk. Als ze zich afschminkt om haar alter ego Paul Rubens te worden, doet ze dat om in het licht van het einde een ander te worden, waaraan de mensen zich niet meer kunnen hechten. Daar kun je om huilen. Ze houdt als man een toespraak voor een gemanipuleerde microfoon, die haar stem verlaagt. 'Bedachtzaamheid, Minnelijkheid en Waakzaamheid; de BMW van elke fatsoenlijke vent.' Daar kun je om lachen. Kom op, niet zeuren, doorwerken. Je vecht niet tegen ziekte. 'Je leeft er tégen.'

Moniek Toebosch - Wie ik was voordat ik was. Babeth Vanloo. 27/11, 13.55 uur Ned. 2

undefined

Meer over