'Niet de beste wapens tellen in Bosnië, maar de beste PR'

Aan de opmerkingsgave van de Dutchbat-soldaten en hun commandant Karremans hoeft niet te worden getwijfeld. 'Bij jongens die hebben vastgezeten, kun je psychologische effecten verwachten in hun verhalen....

Van onze verslaggeefster

Mirjam Schöttelndreier

AMSTERDAM

Zijn constatering is van belang, omdat het Nederlandse publiek waarschijnlijk niet meer begrijpt wie nu de waarheid spreekt over Bosnië: de uit Srebrenica teruggekeerde soldaten en hun commandant, of minister Voorhoeve van Buitenlandse Zaken en minister Pronk van Ontwikkelingssamenwerking.

Uit het Dutchbat-kamp klinken geluiden over 'correcte' Serviërs, die hun leger op orde hadden en niet de indruk wekten tot gruwelijke slachtingen in staat te zijn. En over Moslims die flink dwars konden zitten en er maar een ongeregeld leger-zootje op nahielden. De politici hebben het daarentegen maar over een ding: de Moslims zijn het slachtoffer van een door de Serviërs uitgevoerde genocide.

De genuanceerde visie van de Nederlandse VN'ers is het gevolg van, aldus een Nederlandse defensie-psycholoog eerder, het zogenoemde Stockholm-syndroom. Dat staat voor een bekende overlevingstactiek, waarbij je begrip hebt voor de agressor aan wie je bent uitgeleverd.

Prof. dr. A. Wagenaar, de Leidse geheugen-deskundige die bekend werd door zijn kritische houding in het Demjanjuk-proces in Israël, is het met die verklaring helemaal niet eens.

'De Nederlandse soldaten zijn juist niet overgeleverd geweest aan de eenzijdige propaganda van één partij. Ze kennen niet alleen de Serviërs van dichtbij, maar ook de Moslims. En die bleken een politieke mening te hebben, en ook nog eens hun wapens te willen, kortom, minder weerloos slachtoffer te zijn dan wij ons graag voorstellen.'

Het is volgens hem veeleer zo dat de politici en de media zich eenzijdig hebben laten beïnvloeden door de Bosnische propaganda. 'Wat op zich niet erg is, want als daardoor de oorlog eerder voorbij is, dient dat de zaak alleen maar. Politici hebben vaak geen belang bij de waarheid.'

VN-onderzoeker Kalshoven vindt het van Pronk politiek begrijpelijk, maar tegelijk 'tamelijk slordig' om zo snel het woord genocide in de mond te nemen. 'Ik zou als jurist zulke conclusies niet durven trekken. Om te beginnen moeten de verhalen eerst worden nagetrokken en daarna moet je nog kijken of wat er is gebeurd, binnen de definitie van het woord genocide past: een bewust van overheidswege gestuurde volkerenmoord.'

De kloof tussen militairen en politici tekent zich af op een moment dat er net weer een beetje duidelijkheid leek te zijn in het onoverzichtelijke conflict in Bosnië. Na de val van Srebrenica waren er eindelijk weer bad guys en good guys. 'De Servische varkens tegen de Moslim-slachtoffers, dat is het beeld geworden', aldus Wagenaar. Maar Jan Soldaat komt terug en strooit roet in het eten. 'Die ziet het helemaal niet zo simpel, want hij is niet zo eenzijdig onder de indruk geraakt van de Bosnische PR-machine'.

Volgens Wagenaar is de oorlog naast een gewapend conflict een media-oorlog geworden. Als voorbeeld noemt hij het speciaal ingerichte Servische kamp waar vrouwen verkracht zouden worden. 'Dat bleek toch een broodje aap-verhaal'. Het gedrag van de Bosnische regering, die alle vluchtelingen op een vliegveld in Tuzla liet zitten, was opzet, zegt Wagenaar.

'Dat was om de zieligheid te vergroten. Bosnië heeft baat bij zieligheid. En een journalist gaat een huilende moeder die haar man en zonen kwijt is geen kritische vragen stellen of dat echt wel zo is. De pers is een pion geworden in het oorlogsschaakspel. Het gaat er nu niet meer om wie de beste wapens heeft, maar wie de beste PR heeft. Dat geeft niet, want het betekent een humanisering van de oorlog.'

Meer over