Niet bang voor de boor

Bestaat de gasbranche uit gewetenloze bedriegers, zoals de films Gasland en Promised Land ons willen laten geloven? Diederik van Hoogstraten beveelt als tegengif FrackNationaan.

Liefhebbers van The Bourne Identity weten dit allang: ook voor de heteroseksuele man kan Matt Damon onweerstaanbaar zijn. In de nieuwe Amerikaanse speelfilm Promised Land speelt Damon een gewiekste vertegenwoordiger. Voor een energiebedrijf wil hij het land van particulieren leasen, omdat er kostbaar gas onder zou kunnen zitten. Een van de twijfelaars is een single lerares. Wel of niet in zee met de onderneming? Wel of niet naar bed met Matt Damon? Het zijn vragen waarop de bioscoopganger bevredigende antwoorden krijgt. Ook de ruige kerels in het pittoreske plaatsje vallen voor de vertegenwoordiger. De rol is Damon op het lijf geschreven. Glimlachend en begrijpend tracht hij de kwetsbare inwoners te verleiden de exploratierechten af te staan.

Promised Land (vanaf donderdag in de Nederlandse bioscopen) gaat over een hechte plattelandsgemeenschap die dreigt te worden overgenomen door een energiegigant. Het is in ruim twee jaar al de derde film die meedoet in het hoogoplopende debat over schaliegas.

In 2010 kwam de New Yorkse filmmaker Josh Fox met Gasland, uitgebracht door betaalzender HBO. Met deze felle 'documentaire' - de term verdient aanhalingstekens - heeft hij zich ontwikkeld tot 's lands bekendste activist tegen schaliegas en de boortechniek die fracking wordt genoemd. Gasland ontving een Oscarnominatie en kreeg internationaal aandacht, ook in Nederland.

Als reactie op Gasland is begin dit jaar FrackNation van de Ierse onderzoeksjournalist Phelim McAleer uitgekomen. Hierin wordt een fundamentele vraag gesteld: hoe kan de groeiende behoefte aan energie in de VS, Europa en de hele wereld worden bevredigd? Schaliegas is een relatief schone en veilige energiebron, concludeert de filmmaker.

FrackNation dient als tegengif voor Gasland en wordt uitgezonden op de Amerikaanse kabelzender AXS, na bioscoopvertoningen in Los Angeles en New York. De film verdient het om breeduit te worden gezien in Europese landen, juist nu politici en burgers moeten beslissen of schaliegas een goed idee is.

'Josh Fox van Gasland heeft een verhaal gemaakt dat voor waar wordt aangenomen', zegt de Pools-Amerikaanse journaliste Magda Segieda, een co-producent van FrackNation. 'Wij willen laten zien dat je dit vraagstuk ook anders kunt bekijken.'

De 'energie-onafhankelijkheid' die president Obama nastreeft, komt dichterbij dankzij schaliegas en de boortechniek hydraulic fracturing: fracking. Er schijnt in de VS voldoende gas te zijn om, met de huidige energieconsumptie, nog honderd jaar vooruit te kunnen. Dit vanzelfsprekend tot vreugde van Obama en miljoenen Amerikanen, die hun energierekeningen met 30 procent hebben zien dalen sinds fracking is aangeslagen.

In geopolitieke zin zijn de consequenties ook opvallend. Luttele jaren geleden was Amerika nog vastgeketend aan de oliestaten in het Midden-Oosten en Zuid-Amerika. Nu lijkt het erop dat de VS binnen enkele jaren een exporteur van energie kunnen worden. Want fracking gebeurt al op grote schaal, vooral in Pennsylvania, Texas, Colorado en North-Dakota. Alle ogen zijn gericht op de staat New York. Daar moet de Democratische gouverneur Andrew Cuomo binnenkort besluiten of een moratorium op boren wordt opgeheven. Het is aan de staten, niet aan Washington, om te bepalen of mag worden geboord.

Er staat veel op het spel. Met de acteurs Mark Ruffalo en Susan Sarandon beschouwt Josh Fox de staat New York als 'ground zero' van het fracking-debat: de plek waar alles samenkomt. Geeft Cuomo de gasindustrie ruimte, dan komen er tienduizenden boorpunten bij. Dan is het hek van de dam, vreest Fox. Als Cuomo het verzet negeert en in 2016 een gooi naar het Witte Huis doet, zullen de 'fracktivisten' zorgen dat zijn 'verraad' niet wordt vergeten.

Ruffalo woont in de Hudson-vallei, de lommerrijke regio ten noorden van de stad New York. Hij noemt zijn activisme 'een daad van opoffering'. Voor hem en de andere sterren speelt het not in my backyard-syndroom. Wat schaliegas ook moge opleveren, de rijke stedelingen wensen niets met de rommel en het ongemak te maken te hebben. Niet in hun achtertuin.

Rode borden

Zij staan niet alleen. Rijd over de kronkelende B-wegen van New York en buurstaat Pennsylvania, en je voelt de felheid waarmee sommigen bezwaar maken met rode borden langs de wegen: 'Stop Fracking'. Zij vrezen voor het milieu, de kwaliteit van het drinkwater, de verstoring van hun rust, en de volksgezondheid.

Verwarrend genoeg staan de tegenstanders tegenover Obama, op wie ze vrijwel zeker hebben gestemd. De president blijft herhalen dat de mix van 'schoon' schaliegas, olie, steenkool, kernenergie en alternatieve bronnen een zonnige toekomst mogelijk maakt.

Maar het is geen uitgemaakte zaak. 'De anti-frackingkrachten hebben veel gemeen met de anti-kernenergiebeweging van de jaren tachtig', zegt Robert Bryce, een journalist die het energiedebat al decennia volgt en er vier boeken over schreef. 'Beide campagnes spelen effectief in op angst en onzekerheid, beide staan vijandig tegenover nieuwe technologie.'

Gasland kreeg geld van HBO; de sterren brengen hun eigen miljoenen mee. Met FrackNation neemt McAleer het in feite op voor de gas-industrie, maar hij gebruikte juist Kickstarter, een online-onderneming, om geld in te zamelen. Zo wist hij een bescheiden budget bij elkaar te sprokkelen. Bijdragen uit de gasbranche werden geweigerd. 'Een film voor het volk, betaald door het volk', aldus McAleer.

Expert Robert Bryce treedt op in FrackNation. Hij is het eens met McAleer: de kruistocht van Josh Fox mag niet onweersproken blijven. Gasland heeft bijgedragen aan de berichtgeving en beeldvorming, en indirect aan de boorverboden in Frankrijk, Bulgarije, de Canadese provincie Quebec en de staat New York.

In navolging van Josh Fox kwam The New York Times met een serie verhalen over de gevaren van fracking en het 'geringe' belang van schaliegas. Deze stukken werden echter tot tweemaal toe scherp bekritiseerd door de ombudsman van de NYT, wat zelden voorkomt. De betrokken verslaggever schrijft niet meer over energie en schaliegas.

Wie kijkt naar Gasland krijgt de indruk dat fracking gebeurt in een hyperkapitalistisch vacuüm, zonder afspraken en regels. Alsof de gasbedrijven ongestoord bezig zijn lappen land willens en wetens aan stukken te boren. 'Besmet' kraanwater en dode dieren, kanker en rokerige lucht: de apolocalyps dreigt, suggereert Gasland met dreigende muziek en meeslepende beelden. In werkelijkheid zijn groepen bezorgde burgers, milieudiensten, milieuorganisaties en wetenschappers druk doende met de gevolgen van de gasrevolutie.

Aan de hand van rapporten, onafhankelijke deskundigen en gezond verstand laten de makers van FrackNation zien dat Josh Fox volgens hen nonsens verkondigt. Ze leggen uit dat fracking zelden het drinkwater verpest en vrijwel nooit tot aardbevingen leidt. Het is evenmin bewezen dat fracking kanker veroorzaakt, blijkt na zorgvuldig uitzoekwerk.

Het land waar het gas gewonnen kan worden, is overwegend in bezit van boeren. Josh Fox negeert dat feit. McAleer vertelt wel uitvoerig over de boerenbedrijven dieaan de rand van de afgrond stonden. Dankzij het gas onder hun landerijen hebben ze een nieuwe inkomstenbron en toekomstperspectief.

Het verwondert de boeren dat de stedelijke elites, met hun tweede huizen in Pennsylvania en New York, schijnen te denken dat zij hun leefomgeving welbewust laten verwoesten door het grootkapitaal. 'Deze mensen zijn burgers en consumenten. Ze willen bijdragen aan de productie van energie', zegt Magda Segieda, die met tientallen boeren en andere voorstanders van schaliegas sprak. In Gasland en Promised Land worden zij geportretteerd 'als nobele wilden die het nog niet snappen', zegt Segieda. 'Maar het zijn goed geïnformeerde mensen, voor wie het land en het water alles zijn.'

Als energiedeskundige komt in FrackNation ook Jon Entine aan het woord. Gasland is volgens hem 'antiwetenschappelijke cartoonjournalistiek'. Entine zegt niet zozeer voor fracking te zijn, 'maar wel voor een serieuze discussie'.

Een van de redenen voor de hefigheid en emotie is dat fracking een 'disruptive technology' is, aldus Entine: een nieuwe technologie die de wereld op z'n kop zet. Hoe disruptive? De fracking-revolutie heeft al vele duizenden banen geschapen en volgens Entine heeft Amerika de recessie snel weten af te schudden dankzij de gasrevolutie.

Josh Fox reageert niet op verzoeken om te praten over alle kritiek. Wel heeft hij een nieuwe, korte 'noodfilm' op zijn website geplaatst: The Sky Is Pink. Daarin herhaalt hij zijn stellingen en citeert hij een 'ster-onderzoeker' van The New York Times - wiens verhalen nu juist zo slecht gefundeerd bleken te zijn.

Ook McAleer en andere kritische journalisten krijgen Fox niet te pakken, wat in FrackNation vermakelijke 'gotcha'-momenten oplevert. Magda Segieda raakt zelfs lichtgewond wanneer ze samen met McAleer probeert Fox een vraag te stellen tijdens een openbaar optreden. Een van Fox' medewerkers probeert de camera uit Segieda's hand te rukken, waarna er bloed vloeit.

Verdachte bedgenoot

Zo komt de maker van Gasland hautain en autoritair over: een hip New Yorks imago, niet bereid - of in staat - om een gesprek te voeren met andersdenkenden. Durft een verslaggever van persbureau AP kanttekeningen te plaatsen bij Fox' beweringen dan omschrijft Fox hem als een verdachte 'bedgenoot van de gas- en olie-industrie'.

Wat de drie recente films laten zien, is dat een rationele discussie over gas moeilijk is. Ook Promised Land lijdt aan dit euvel. Pas na de ontknoping wordt in de aftiteling een wetenswaardig feit vermeld: de film is deels gefinancierd door 'Image Nation Abu Dhabi'. Image Nation is onderdeel van het staatsmediabedrijf van de Verenigde Arabische Emiraten: een schatrijke oliemonarchie en invloedrijk OPEC-lid, dat er ontegenzeggelijk belang bij heeft om het schaliegasdebat negatief te beïnvloeden.

Damon ontkent dat zijn film een politieke agenda heeft. De filmmaker zegt niet beseft te hebben dat een financierende oliestaat voer voor critici is. Maar Abu Dhabi kan niet enthousiast zijn over de gasrevolutie, evenmin als de Russische president Poetin. Logischerwijs zien de Arabieren en de Russen hun olie- en gasmonopolies liever niet aangetast worden door ondernemende Amerikanen en Europeanen.

De film moet voor zichzelf spreken, vindt Damon. Maar het zou interessant zijn om meer te horen over de manier waarop Promised Land - in navolging van Gasland - de gasbranche portretteert als een bende gewetenloze bedriegers.

Het is een Occupy-achtige boodschap, en werknemers uit de aangevallen industrie nemen er aanstoot aan. 'Wij voeden onze kinderen hier op', zo reageerde Steve Forde, een woordvoerder van de Marcellus Shale Coalition, een proschaliegasgroep uit Pittsburgh. 'Wij staan voor de bescherming van onze lucht, ons water en het milieu.' In de bioscopen in Pennsylvania kocht de groep rond de première van Promised Land zelfs reclametijd om een tegengeluid te laten horen.

Jon Entine vindt het wel mooi dat de speelfilm is gemaakt, te meer daar hij is geflopt in de VS. 'Het aardige van Amerika is dat Abu Dhabi een film kan financieren die tegen het Amerikaanse belang ingaat.' Hij lacht. 'Nu weten we in ieder geval dat de Abu Dhabiërs geen idee hebben van de filmbusiness.'

DIEDERIK VAN HOOGSTRATEN (1969) IS CORRESPONDENT IN NEW YORK, ONDER ANDERE VOOR DE VOLKSKRANT.

undefined

Meer over