Niet alleen en alleen niet

'Sinnepoppen' blijft een mooi woord. Roemer Visscher noemde een bundel emblemata zo. Het gaat om afbeeldingen met een zin. Die afbeeldingen zijn symbolisch of allegorisch; de epigrammatische titel staat er boven, de betekenis wordt in een ont-symboliserende tekst onder de prent gegeven....

Er kunnen, dunkt mij, twee soorten symbolische tekeningen worden onderscheiden: in de eerste wordt met traditionele, doorgegeven symboliek gewerkt, in de tweede wordt een ogenschijnlijk dagelijkse zaak door de eronder staande tekst tot symbool gemaakt. De eerste is verreweg de boeiendste, want er komen eeuwenoude symbolen in voor, die door hun lange geschiedenis van gebruik voor meerdere uitleg vatbaar zijn. Ondanks de verklarende tekst doen ze een beroep op het vernuft en de kennis van de kijker. Voor de emblematisch geachte schilderijen van de zeventiende eeuw geldt dat beroep in de hoogste vorm: er is geen tekst. Het vermaak van de ontraadseling dat tot de ernst van de lering leidt, kan beginnen. En wordt nog altijd voortgezet.

Dit is het aantrekkelijkste: de symbolen komen vaak uit klassieke of bijbelse teksten. Wie ze wil ontraadselen moet dus erg belezen zijn. Het embleem is een tekening voor lezers en een middel hun belezenheid te laten blijken. Voor moderne onderzoekers geldt hetzelfde: over hun eruditie, aangewend voor de ontraadseling, ben ik altijd bewonderend verbaasd. Het heeft er wel enige tijd op geleken dat geen detail van een zeventiende-eeuws schilderij vrij was van symboolwaarde, maar dat moet het gevolg zijn geweest van de bekoring van het vernuftspel en de eruditie van de kunsthistorici, maar misschien ook wel van het ongeloof in het gewone en betekenisloze.

De in de zestiende eeuw opgekomen drukkersmerken hebben een emblematisch karakter. Een anker met een dolfijn en daarbij de tekst 'Festina lente' - 'haast u langzaam' (over die tekst schreef Erasmus een van zijn mooiste Adagia) was het merk van Manutius, een passer met de tekst 'Labore et constantia' - 'door arbeid en standvastigheid' was het merk van Plantijn. En het drukkershuis Elsevier had een man naast een boom waarrond zich wijnranken wikkelen, en onder de laagste takken van de gestileerde boom wappert bijna als op een banderol de tekst 'Non solus', 'niet alleen'.

Het merk verschijnt voor het eerst in een uitgave van 1629; er ging een ander, wat losser merk aan vooraf en dat verscheen voor het eerst in een uitgave uit 1620. Het merkteken van 1629 wordt nu nog gebruikt door de grote internationale uitgeverij Elsevier; het verschijnt, volgens een ruwe schatting, driehonderdduizend keer per dag in de internationale wetenschappelijke tijdschriften gepubliceerd door de wetenschapsdivisie van Elsevier.

Over dat drukkersmerk hebben Lucy Schlüter en Pierre Vinken een boekje geschreven, The Elsevier Non Solus Imprint. Vinken had tot enkele jaren geleden de leiding van de Elsevier Publishing Company; hij is over het gebergte van zijn carrière heen teruggekeerd naar zijn eerste studie, kunstgeschiedenis. Lucy Schlüter promoveerde in 1995 op een proefschrift over het Convivium religiosum van Erasmus.

Haar boek had de titel Niet alleen en op pagina 293 verschijnt het Elsevier-embleem, want het christelijk-klassieke huis waarin de hoofdfiguur van Erasmus' tekst, Eusebius, woont, vertoont in alle opzichten de idealen van het humanisme en de bewoner is een pater familias, want het is niet goed dat de mens alleen is, zoals God kort voor de schepping van Eva vaststelt. Met name de schilderingen in het huis hebben sterk emblematische trekken. Die worden door Schlüter geduid.

Het boekje is een interpretatie van het drukkersmerk. En in die interpretatie krijgt het zijn plaats in de emblematiek en in de geschiedenis van het drukkersmerk. In de duiding komt een fraai stuk westerse gedachten- en beeldgeschiedenis te voorschijn, klassiek en christelijk.

De boom is een olm. De olm was in de oudheid de boom van Bacchus; dat wijnranken hun steun tot uitgroei bij hem vinden, is dus niet verwonderlijk. De innigheid van de omranking van de boom door de wijnranken is misschien het mooist. Er is van liefde en vriendschap sprake. Ze zijn samen, kunnen niet zonder elkaar, zijn niet alleen.

De boom heeft zijn bijbelse geschiedenis: de boom der kennis, de oude levensboom die het kruis werd, en wijn en wijnranken hebben ook hun bijbelse betekenis. In de boomsymboliek kan dat allemaal meespelen. De interpretatie van de oude man, die een druiventros keurend in zijn hand houdt, wordt bepaald door de 'laag' die men in het symbool laat prevaleren.

In hun duiding gaan de auteurs vrij voorzichtig te werk, al verwerpen ze enkele interpretaties van de oude man nadrukkelijk. Zij tonen ook de onoorspronkelijkheid van het embleem aan: een boom en een man ernaast is een bekend beeld. De Elseviers kozen in een traditie en plaatsten zich daarmee als drukkers ook in een traditie. Zij plaatsten zich ook in de emblematische traditie; het grote werk van Camerarius, Symbola et emblemata, dat tussen 1590 en 1604 verscheen, moet hun bekend zijn geweest.

Het is aardig dat het merk een even christelijk-klassiek karakter heeft als het huis van Erasmus. Misschien valt de duiding van de oude man wat tegen: hij is geen eremiet, ook niet een christelijke figuur, maar een oude wijze. De boom is natuurlijk ook de boom der wijsheid, waarvan de wijze de volle tros keurt. Hij haalt zijn geleerdheid niet uit boeken, maar uit de natuur, en ook dat is een bekend gegeven. Al lijkt deze duiding wat vreemd voor een embleem dat in boeken verschijnt.

Dat de man alleen is, wordt niet verklaard. Men kan denken, dat olm en wijnranken samen de wijze tonen, dat de wijsheid die hij zoekt tenslotte in verbondenheid met een ander moet worden verworven. En dan wordt het 'non solus' door boom en ranken samen uitgesproken.

Dit kleine, spannende boekje verscheen natuurlijk bij Elsevier Science BV in Amsterdam.

Meer over