Niet alle genot is plezier

De Amerikaanse neurowetenschapper ontleedde het genotsgevoel. Genot najagen is een riskante aangelegenheid en leidt lang niet vanzelf tot de existentiële toestand die we geluk noemen.

David Linden ontvangt tweede Pinksterdag in het Ambassadehotel in Amsterdam, in een salon met een temperatuur van ongeveer dertig graden. De Amerikaanse hoogleraar - ringbaard, paardenstaart, blauwe sokken in bruine sandalen - schuift behulpzaam een raam een stukje open.

Linden (49, hoogleraar neurowetenschappen Johns Hopkins University) is auteur van Genot als kompas. Deugden en ondeugden hebben dezelfde biologische basis, betoogt hij in dit boek. Geld doneren aan een goed doel, hardlopen, een orgasme beleven, politieke ideeën verkondigen, maar ook roken, drinken en cocaïne snuiven activeren allemaal dezelfde genotscentra. En soms op een riskante manier: want wanneer genot najagen een verslaving wordt, is plezier ver te zoeken.

Het onderwerp 'psychoactieve stoffen' is niet alleen theorie voor u, begrijp ik uit uw boek.

'Wanneer je de werking van psychoactieve stoffen bestudeert, moet je daar ook uit persoonlijke ervaring iets over weten, vind ik. Ik ben vooral geïnteresseerd in hallucinerende drugs. Sommige daarvan, zoals lsd, zorgen ervoor dat je je één voelt met de wereld om je heen. Dat kun je erg moeilijk op een andere manier bereiken.'

Mensen zeggen weleens dat ze samensmelten met degene met wie ze seks hebben. Is dat vergelijkbaar?

'Dat gelukzalige gevoel dat je tijdens seks kunt hebben is geweldig. Maar (begint te lachen) met hallucinerende drugs voelt het alsof je seks hebt met het hele universum.'

Waarom zijn we op zoek naar genot, en zelfs vergiftiging en onzekerheid, zoals u schrijft?

'De genotscentra in de hersenen zijn evolutionair heel oud. Zelfs de rondworm C. elegans, die maar 302 neuronen heeft, heeft een basaal genotscircuit waarin dopamine-neuronen een centrale plaats innemen. Genotscentra zijn er om eten, drinken en seks plezierig te maken. Dingen die je moet doen als je evolutionair succesvol wilt zijn.

'Vergiftiging is iets geks. Ons brein heeft zich niet ontwikkeld om vergiftigd te worden met nicotine, alcohol, cannabis, heroïne of cocaïne. Dat zijn dingen die wij mensen hebben uitgevonden om op een kunstmatige manier het genotscircuit te activeren.'

En onzekerheid, hoe zit het daarmee?

'Waarom houden sommige mensen van gokken? Wat we weten van hersenscans en van apen met elektroden in hun brein, is dat het anticiperen op een mogelijke beloning op zichzelf al belonend is. Het brein van mensen die naar het draaiende wiel van een fruitmachine kijken, laat steeds meer activiteit in het genotscircuit zien.'

Maar je moet wel een kéér iets winnen.

'Ja. Daar houdt de gokindustrie ook rekening mee. Als de beloning erg groot is, zijn mensen gemotiveerd om vaak te gokken zonder iets te winnen.'

Zijn mensen die een genetische kwetsbaarheid hebben om verslaafd te raken, kwetsbaar voor alle soorten verslaving?

'Als je een genetische variant hebt die ervoor zorgt dat je genotscircuit minder effectief werkt, en je dus méér van iets nodig hebt om hetzelfde genot te beleven als iemand anders, is de kans groter dat je dwangmatig gokt, dwangmatig seks hebt, jezelf overeet, te veel alcohol en drugs gebruikt. Tegelijk moeten we ons realiseren dat we allemaal potentiële verslaafden zijn: we kunnen allemaal het omslagpunt passeren waarop genot verslaving wordt.'

U zegt dat ook ideeën het genotscircuit activeren.

'In het menselijk brein is een wonder gebeurd: alleen mensen kunnen beloond worden voor het afzien van seks of eten omdat ze bepaalde politieke of religieuze ideeën hebben.'

Maar niet omdat ze een fantastisch nieuw filosofisch inzicht hebben. U hebt het over ideologie.

'De dingen die we plezierig vinden, zijn sterk geconditioneerd door al onze ervaringen in de wereld: familie, vrienden, cultuur, geloof. Ons brein is evolutionair heel oud en afgesteld op kleine gemeenschappen van jager-verzamelaars waar we elke dag mensen zien met wie we bovendien veel genetisch materiaal delen. Daarom zijn we gevoelig voor dingen als generositeit en sociale goedkeuring.'

Hoe zit het met de verslaving aan eten? Druggebruik is in zekere zin een keuze. Maar eten moet iedereen.

'Negentig procent van de mensen met een BMI van 30 of meer zijn obees omdat ze zich overeten. Het gemiddelde gewicht van Amerikanen is vanaf 1960 met 11 kilo toegenomen. Die ontwikkeling loopt parallel met het aanbod van fastfood en grotere porties. Als je je regelmatig overeet, verandert dat je brein op dezelfde manier als herhaald druggebruik.'

Kun je een onderscheid maken tussen een biologische verslaving en een louter culturele?

'Cruciaal voor verslaving is dat er geen sprake meer is van plezier. Wat je graag wilde, is veranderd in wat je per se moet hebben omdat je je anders ziek voelt. Het woord verslaving wordt vaak gebruikt als er helemaal geen sprake van is. Iemand zegt bijvoorbeeld: ik ben verslaafd aan dit tv-programma. Maar dat is geen verslaving. Of neem seksverslaving. Die bestaat echt, maar is zeldzaam. Als je seks leuk vindt, ben je nog geen seksverslaafde. Berlusconi bijvoorbeeld heeft het waarschijnlijk gewoon erg naar zijn zin.'

U zegt dat pijn ook een soort genot kan geven. Hoe zit dat?

'Pijn en genot activeren voor een deel dezelfde neuronen. Eerst verbaasde me dat, maar toen realiseerde ik me dat ik van Thais eten houd - en dat is heet! Denk bijvoorbeeld ook aan sadomasochisme.

'Zowel genot als pijn is een signaal van wat we saillantie noemen. Beide zeggen: let op, deze gebeurtenis is belangrijk. Waarschijnlijk is het genotscircuit ook een attentie-circuit.'

Aan het einde van uw boek bespreekt u de toekomst van genot. U heeft het over een soort pet waarmee we voortdurend genot genereren. Maar als genot je standaardgevoel is, wordt dat niet saai?

'Als we praten over de verre toekomst, gaat het niet over genot zoals bijvoorbeeld heroïne geeft: een heel sterk, steriel type genot met weinig zintuiglijke kwaliteiten, in tegenstelling tot eten of seks. Als we kunstmatig alle neuronen in ons brein zouden kunnen stimuleren, zouden we in staat zijn genot te beleven in combinaties die natuurlijkerwijs niet bestaan. Misschien zou dat ontzettend interessant zijn: je mengt een beetje van je favoriete eten met seks en een snufje sport, en dan eens kijken wat er gebeurt.'

Zou het ons gelukkiger maken?

'Geluk is iets wat je integreert over een veel langere periode. Als je veel genot beleeft, wil dat nog niet zeggen dat je gelukkig bent. Geluk is existentieel. De essentie van geluk is het idee dat je ertoe doet. Dat kan genot je niet geven.'

CV

1961

Geboren op 3 november in Los Angeles

1989

Promotie neurowetenschappen Northwestern University

1990-1992

Postdoc Roche Institute of Molecular Biology

1992

Onderzoeker Johns Hopkins University, Baltimore

2001

Hoogleraar Johns Hopkins University

2004-2005

Gasthoogleraar Cambridge

undefined

Meer over