'Niet afdoen als tomatengooierij'

Een controversi leer mag niet als waardevrije wetenschap worden gedoceerd, zegt Pieter Drenth, emeritus hoogleraar psychologie...

'Studenten hebben niet de kennis omstreden theoriete toetsen.'

Goed dat de kussens weer eens zijn opgeschud, vindt Pieter Drenth, emeritus hoogleraar psychologie. Want het is een kwalijke zaak wanneer een docent een theorie slechts eenzijdig behandelt. Studenten zijn immers nog geen volleerde wetenschappers, zegt Drenth, die zich op nationaal en Europees niveau inzet voor ethiek en wetenschap.

Als lid van de commissie-De Gaay Fortman deed Drenth vrijdag uitspraak over een klacht van Inge Versteegt, studente interculturele psychologie in Utrecht. Zij had zich beklaagd over haar universitair docent Akko Kalma, die de rassenleer van de Canadese wetenschapper Philippe J. Rushton zonder kritiek had behandeld.

De commissie stelde de studente in het gelijk. De docent evolutionairepsychologie had volgens de commissie nadrukkelijk aandacht moeten besteden aan de maatschappelijke context van de theorie van Rushton, die de verschillen in intelligentie en sociaal gedrag evolutionair-genetisch verklaart. Zo wordt Rushtons leer onder meer omarmd door racistische groeperingen en neonazi's.

Kan een docent waardevrije wetenschap behandelen? 'Strikt genomen is wetenschap waardevrij. Maar wetenschap is ingebed in een groot aantal vragen die niet waardevrij zijn: wat zal ik onderzoeken, wat gebeurt er met de resultaten, wie kunnen ermee aan de haal gaan? Deze vragen moeten geen rol spelen in de wetenschappelijke redenering als zodanig, maar dienen zeker aan bod te komen in de collegezaal.'

Uw Groningse collega Hofstee, emeritus hoogleraar psychologie, vindt dat studenten niet geattendeerd hoeven te worden op onderzoekers die banden hebben met extremistische organisaties. 'In beginsel doet niet ter zake van welke politieke partij of religieuze beweging een onderzoeker lid is. Het gaat om de kracht van de argumenten en de overtuigende empirische bewijsvoering. Zo moet een onderzoeker die bijvoorbeeld gelooft in koude kernfusie alle vrijheid hebben om daarover te publiceren. (In 1989 beweerden twee elektrochemici dat zij koude kernfusie hadden gerealiseerd bij kamertemperatuur. Hun proeven bleken niet reproduceerdbaar, red.) Wordt hij vanzelf door andere wetenschappers weggehoond.

'Het is wat anders als je zo'n theorie in de collegezaal verkondigt. Studenten hebben niet de kennis en bagage de theorie te toetsen. Zij moeten nog leren zelfstandig theorieen werkwijzen op hun waarde, reikwijdte en gevolgen te beoordelen.'

De universitair docent in Utrecht deed de klacht van zijn studente over Rushton af als politiek correct gesputter van de linkse kerk. 'In het geval van de rassenleer van Rushton spelen er twee kwesties. Ten eerste is zijn onderzoek wetenschappelijk zeer omstreden: op onderdelen is die zelfs te verwerpen. Dat kun je niet afdoen als tomatengooierij.

'Daarnaast ligt het maatschappelijk gevoelig. Wanneer blijkt dat een theorie wordt omarmd door racistische bewegingen, moet op zijn minst een belletje gaan rinkelen, zelfs wanneer de onderzoeker zelf geen banden heeft met die clubs. Rushton is overigens wel geaffilieerd met zulke extremistische bewegingen.

'De context moet geboden worden, zonder normatief te zijn of een mening op te dringen. De discussie moet over het debat gaan: waarom is dit een omstreden leer?

'Ik moest denken aan de controverse rondom The Bell Curve van Herrnstein en Murray (zij stelden, kort gezegd, vast dat er een erfelijk verschil in IQ bestaat tussen zwarten en blanken, red.). Wij belegden zes bijeenkomsten met de staf om hierover te praten. Hiermee bevoorraad je docenten voor discussies met studenten.'

Hoe vaak worden docenten betrapt die een controversi leer als waardevrij behandelen? 'Aan de Universiteit Utrecht is er, meen ik, keer eerder een offici klacht ingediend. Het komt natuurlijk veel vaker voor, alleen maken studenten er niet zo vaak werk van.'

Meer over