Nep echt

Tenenkrommend slechte televisie, overduidelijk niet echt en toch succesvol. Hoe kan het dat scripted realityseries avond na avond scoren?

DOOR HARO KRAAK

Een realityprogramma op SBS6: Jessica staat voor de spiegel in haar bruidsjurk. Binnenkort trouwt zij met haar vriend Achmed. Maar dan, zo vertelt de voice-over, neemt haar leven een dramatische wending. Driftig wordt er aangebeld. Een hysterische vrouw schreeuwt: 'Zeg haar de waarheid!' De camera zoomt in op de buik van de vrouw. In het volgende shot evalueert Jessica de situatie: 'Ze is zwanger. En ze insinueert dat Achmed de vader is.'

Bij de oplettende kijker wekt dit argwaan. Natuurlijk, verhalen over vreemdgaan of ander persoonlijk leed zijn niets vreemds op tv. Mensen doen tegenwoordig van alles uit de doeken. Maar wat deed de cameraploeg in het huis van Jessica en Achmed? Was het toeval dat de vrouw precies op dat moment aanbelde?

Niets is toeval in dit genre. Het is altijd raak. Jessica en Achmed zijn namelijk niet wie ze zeggen dat ze zijn. Of beter gezegd: Jessica en Achmed zijn acteurs. In deze eerste aflevering van het programma Beschuldigd spelen zij een stel dat meedoet aan een realityprogramma. Het is de werkelijkheid, maar dan nep.

Dat isscripted reality, de naam zegt het al: gespeeld drama met alle kenmerken van reality: de schokkerige beelden van lopende cameramannen, de testimonials of dagboekfragmenten, de voice-over die het verhaal voorkauwt, het gebrek aan belichting en grime en - natuurlijk - de gewone mensen.

Wie zou willen kan elke werkdag tweeënhalf uur aaneengesloten programma's uit dit genre kijken. Van Beschuldigd via Achter gesloten deuren naar Dokters; tussen 18.00 en 20.30 uur zit je gebakken. De felbegeerde vooravond, die de sleutel tot de rest van de tv-avond zou moeten zijn, wordt gedomineerd door scripted reality.

De kijkcijfers liegen er niet om: stuk voor stuk trekken de series tussen de 250 en 350 duizend kijkers. Achter gesloten deuren bijvoorbeeld heeft in het tweede seizoen dagelijks een publiek van 340 duizend - een flink aantal voor dat tijdstip - en een marktaandeel van 8,1 procent in de leeftijd 20-45 jaar. Intussen zijn de kritieken niet mals. Het acteerwerk zou soms tenenkrommend zijn. En ook de cameravoering doet krakkemikkig aan. De verhaallijnen zijn voorspelbaar en worden onnodig gerekt. Tot slot is de moraal verwerpelijk: louter leugens en bedrog. Toch smult televisiekijkend Nederland van dit genre. Er lijkt te gelden: hoe slechter, hoe beter. Waarom? De charme doorgrondt in vijf lessen.

1 Het spel is wisselvallig, want iedereen doet mee.

Hoewel de term scripted reality vrij treffend omschrijft wat het is, gaat de benaming niet helemaal op. Zo scripted is het niet. Natuurlijk, er is een script, dat wil zeggen: er is een globaal plot. Verder is het scenario niet uitgeschreven. De acteurs leren geen dialogen uit hun hoofd, maar verzinnen ter plekke hun tekst. 'Als ze hun eigen woorden gebruiken, is het veel geloofwaardiger', zegt Jasper van der Schalie, wiens productiemaatschappij Stepping Stone Achter gesloten deuren en Overspel in de liefde maakt.

In deze kracht schuilt tegelijkertijd een zwakte. Het niveau van een aflevering is volledig afhankelijk van het improvisatievermogen van de acteurs. En dus is het spel nogal wisselvallig, erkent ook Van der Schalie. Het zijn lang niet altijd ervaren acteurs die gebruikt worden. Via castingbureaus melden zich talloze mensen aan. Van der Schalie: 'Van kraanmachinisten tot volleerde toneelspelers. Wat overigens niet wil zeggen dat toneelervaring een pre is. Soms is een kraanmachinist juist meer naturel.'

Je weet als acteur niet wat je kunt verwachten. Het is voor Fred van Kaam (62), die in zowel Beschuldigd als Achter gesloten deuren een rol speelde, een reden om niet meer mee te werken. 'Ik wilde het een keer proberen, maar het is niet mijn ding. Je krijgt vlak van tevoren het verhaal te horen en het niveau van je medespelers laat vaak te wensen over.'

2 Ideaal voor de vooravond, want je kunt elk moment weglopen.

Scripted realityis komen overwaaien uit Duitsland, waar het al jaren populair is. Maar het niveau is daar beduidend minder, zegt Van der Schalie. 'Ze noemen het Trash-TV. Het zijn series over dikke mensen met tatoeages, er zit nauwelijks een gedachte achter.' Daar is in Nederland verandering in gekomen. Het format van de programma's is duidelijk afgebakend. In Achter gesloten deuren wordt een geheim onthuld, Dokters vertelt medische verhalen, Overspel in de liefde gaat over vreemdgaan en in Beschuldigd - je raadt het niet - wordt iemand beschuldigd. Van der Schalie verkoopt zijn formats inmiddels aan België en Finland en is in onderhandeling met Polen, Hongarije, Servië en - o, ironie - Duitsland.

Maar de rigide formule leidt ook tot voorspelbaarheid. Als een au pair een gezin komt helpen, kun je ervanuit gaan dat de man met haar vreemdgaat. Ergens naar gissen hoeft niet, aangezien de voice-over na elke reclame het verhaal recapituleert en verklapt. Herhalen en evalueren - ook beproefde methoden uit de reality om het uur zendtijd te vullen. 'Het genre leent zich perfect voor de vooravond', legt Van der Schalie uit. 'Je kunt weglopen om te koken of andere dingen te doen. Voor het verhaal hoef je je niet echt te concentreren.'

3 We willen gluren en dat kan omdat het nep is.

Volgens Van der Schalie isscripted reality een succes, omdat het een extreme vorm van voyeurisme is, zonder de nadelen van gewone reality. 'Al die programma's lopen tegen hetzelfde probleem aan: mensen zijn niet bereid om alles bloot te geven. Dat zie je bij series als The Young Ones en 020 Zuid. Omdat mensen zichzelf

spelen in die series, zijn ze niet bereid alles te doen wat je als tv-maker zou willen.'

Onlangs ging het ook mis bij RTL 5 met Split Second, een programma over zinloos geweld. Naast nagespeelde incidenten, werden ook de echte slachtoffers en daders aan het woord gelaten. Dit veroorzaakte zulke hevige emoties bij de betrokkenen dat producent IDTV, die ook Beschuldigd maakt, de opnamen staakte.

Van der Schalie: 'Je moet goed beseffen dat het geen maatschappelijk werk is. Daarom begeef je je op glad ijs met programma's als Echt Scheiden en De Confrontatie. Die thema's zijn zo heftig dat de productie heel ingewikkeld is. Bij scripted heb je daar geen last van.'

'Het is the best of both worlds', zegt Maarten Reesink, tv-wetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam. 'Je kunt de dialogen zo mooi of zo lelijk maken als je wilt, je kunt het geweldig filmen, je kunt geheimen vertellen die anders nooit op tv zouden komen en tegelijkertijd blijven de verhalen uit het leven gegrepen. Het zou jou en mij ook kunnen overkomen. Dat maakt het indringend.'

4 Bij reality is slechter echter.

Hoewel de camera precies goed opgesteld kan worden, is het juist echt als er af en toe een microfoonhengel in beeld komt. Van der Schalie: 'Dat zijn mensen gewend van andere realityshows. De camera volgt en dus beweegt het beeld heen en weer. Dat maakt het authentiek.' Vergeleken met soaps en hoogstaand drama is scripted reality spotgoedkoop en snel geproduceerd. Een aflevering wordt in drie dagen opgenomen. Meer dan twee takes is meestal niet nodig. Ook daarom is het voor zenders als SBS 6 en Net 5 een goed alternatief voor eigen dramaproducties.

'Het is niet altijd even mooi gedraaid, maar dat geeft het juist die realityfeel', zegt Reesink. 'Het kapitaliseert op het uiterlijk van reality. Dat is het slimme eraan. In feite is het goedkoop drama, maar gevoelsmatig is het overtuigender.'

5 Gebaseerd op een korreltje zout.

Per aflevering komt het vijf keer in beeld: 'Gebaseerd op een waargebeurd verhaal.' Waar eerdere scripted realityprogramma's als The Hills en Operation Repo het aan de verbeelding overlieten, kan hier geen misverstand ontstaan: het is niet echt. Maar met de disclaimer wordt wel de link met de werkelijkheid gelegd. Het is allemaal echt gebeurd. Ooit. Of niet? 'Je moet het met een korreltje zout nemen', zegt Van der Schalie. 'Soms zijn verhalen te kort om het programma mee te vullen. Of zijn de emoties niet heftig genoeg. Dan dramatiseren we de plot.'

'Je hebt niet het idee dat je naar verzonnen verhaaltjes zit te kijken', zegt Reesink. 'Dat is al genoeg. Door het realityformat heb je een levendig gevoel van identificatie. Want fictie is maar fictie. Er wordt een illusie van echtheid gecreëerd. En we trappen er graag in.'

SCRIPTED REALITYSATIRE

'Dit waargebeurde verhaal kan door smartphonegebruikers als schokkend worden ervaren.' Zo begint een Vodafonereclame die het genre scripted reality op de hak neemt. We zien Eibert Draisma kleren in de wasmachine doen. 'Reconstructie' knippert rechtsboven in beeld. Zijn vrouw zoekt haar telefoon. 'Bel hem anders even met de mijne', zegt hij. De telefoon gaat af in de wasmachine die al aan staat. De voice-over: 'Eibert hoort de telefoon nog één keer overgaan.' In het volgende shot de echte Eibert: 'Ik hoorde de telefoon nog één keer overgaan.' Uit het making-of-filmpje van de reclame, blijkt dat het verhaal daadwerkelijk waargebeurd is. De echte Eibert uit het evaluatieshot is dus de echte Eibert. Bent u er nog? En nu hopen dat dit filmpje niet óók scripted reality was.

Scripted reality kent veel gedaanten. Series als Beschuldigd en Dokters zijn gedramatiseerde, waargebeurde verhalen. Bij constructed reality spelen mensen zichzelf (The Hills, 020Zuid) in een aangedikt verhaal. De scheidslijn is dun. Oh Oh Cherso valt onder 'gewone' reality, maar ook daar wordt gestuurd. Tot slot heb je reconstructie-tv, het oudste genre. Denk aan programma's als Air Crash Investigation en Rescue 911. De incidenten worden nagespeeld, terwijl de echte betrokkenen vertellen hoe het was. Volgens producent Jasper van der Schalie zijn ook deze betrokkenen soms ingehuurde acteurs.

undefined

Meer over