analyse

‘Nederlands gesprek met fake-Navalnyteam onderdeel van grote Russische desinformatiecampagne’

Het gesprek vorige week tussen nep-medewerkers van Aleksej Navalny en Nederlandse Kamerleden was onderdeel van een grote informatie-aanval vanuit Rusland. Dit zegt Zygis Pavilionis, de Litouwse parlementariër die een belangrijke rol speelde bij het ontmaskeren van de ‘misdadigers’.

Archiefbeeld uit 2018: Leonid Volkov (links) is de stafchef van Aleksej Navalny.  Beeld TASS via Getty Images
Archiefbeeld uit 2018: Leonid Volkov (links) is de stafchef van Aleksej Navalny.Beeld TASS via Getty Images

‘Dit zijn aanvallen op democratische politici waarbij ze Navalny proberen te ondermijnen, de westerse inspanningen proberen te beïnvloeden en er ook de draak mee te steken’, zegt Pavilionis. ‘Wij noemen ze geen grappenmakers, maar Kremlin-agenten die beïnvloedingsoperaties uitvoeren.’ Ze hebben ook contact gehad met Amnesty (dat onlangs Navalny de status gewetensgevangene ontnam, red.) en ze namen Jacques Maire, de Franse Navalny-rapporteur van de Raad van Europa in de maling. ‘Hij liet zich in dat gesprek heel kritisch uit’, zegt Vytis Jurkonis van Freedom House in Vilnius. ‘Daarna beschuldigden de Russische autoriteiten hem van partijdigheid.’

Pavilionis, voorzitter van de buitenlandcommissie in het Litouwse parlement, is zelf benaderd door de neppe Leonid Volkov, de stafchef van Aleksej Navalny. Dit gebeurde in een gesprek waarvan de videoverbinding maar kort duurde wegens ‘technische problemen’. Het wekte zijn wantrouwen, hij betrok er Litouwse experts bij, checkte bij Volkov zelf, informeerde bij collega’s in buurlanden en kwam erachter dat sprake was van een grote operatie. Daarop publiceerde hij, samen met collega’s uit Letland en Estland, een waarschuwing voor ‘desinformatie-operaties met gebruik van gemanipuleerde en met kunstmatige intelligentie geproduceerde media’.

Bewijs dat deepfake-techniek is toegepast heeft hij niet, wel ‘sterke vermoedens'. Probleem daarbij is dat de videogesprekken niet zijn opgenomen, ook niet in andere Baltische landen, ‘op verzoek van de aanvragers van de gesprekken'.

Die richtten zich niet alleen op politici uit de Baltische landen, Oekraïne, Groot-Brittannië en Nederland, maar ook op meerdere Europese instellingen (zoals de OVSE en de Raad van Europa). ‘Er waren ook pogingen de Duitse politicus Norbert Röttgen en Finse collega’s tot zo’n videogesprek te verleiden, maar die hebben we tijdig kunnen waarschuwen en daar waren ze ons heel dankbaar voor’, zegt Pavilionis. De bedriegers gebruikten daarbij hetzelfde ‘fake mail-adres’ van Volkov als bij de anderen.

Gesprek met Kamerleden

Maar hoe ging dat videogesprek woensdag tussen de Nederlandse vaste Kamercommissie Buitenlandse Zaken en de nep-Leonid Volkov en de nep-Ivan Zjdanov – medewerkers uit Navalny’s team die sinds vorig jaar, vanwege de toegenomen repressie in Rusland, vanuit Litouwen opereren? Kamerleden wijzen erop dat de bijeenkomst een ‘besloten’ karakter had – op verzoek van de bedriegers trouwens.

De echte Volkov (links) en de deepfakeversie van de Zoom-call (rechts) Beeld Facebook
De echte Volkov (links) en de deepfakeversie van de Zoom-call (rechts)Beeld Facebook

Volgens Sjoerd Sjoerdsma (D66) werd tijdens het gesprek al duidelijk dat er iets mis was. ‘De meesten van ons vroegen zich na afloop af met wie we hadden gesproken. Het grafische deel was zeer overtuigend, maar de taal kwam niet overeen met wat Navalny’s medewerkers zouden zeggen. Het was duidelijk dat het niet echt was, maar wát onecht was, was niet duidelijk.’

Het gesprek begint ‘vrij normaal’, woensdag. Ivan Zjdanov zegt in gebrekkig Engels dat hij de taal niet goed spreekt en zwijgt verder. Daarna spreekt alleen de nep-Volkov in het gesprek van een dik halfuur dat volgens Kati Piri (PvdA) ‘steeds absurder’ wordt. ‘Ik heb Volkov tijdens het gesprek zitten googelen. Onderling appten we naar elkaar: dit kan toch niet? Maar op het moment dat je met die persoon spreekt, ga je niet aan zijn echtheid twijfelen.’

De nep-Volkov heeft niet zoveel te vertellen en vraagt aan de parlementariërs hoe zij Navalny willen helpen. Er komen steeds absurdere antwoorden op vragen en bizarre suggesties. Zo krijgen de Kamerleden het advies in hongerstaking te gaan voor Navalny, of bitcoins te doneren. Uiteindelijk barst een van de parlementariërs in lachen uit.

Onderzoek

Het verzoek om een videogesprek kwam binnen bij de griffie van de vaste Kamercommissie. De Tweede Kamer neemt de zaak hoog op en stelt onderzoek in. Vragen worden nu niet beantwoord, behalve dat ‘in algemene zin’ besloten gesprekken niet worden opgenomen. Kamerleden willen voortaan meer vooronderzoek. ‘Bijvoorbeeld door Buitenlandse Zaken in te schakelen’, zegt Sjoerdsma. Dat vooral ‘kritische parlementen’ op de korrel zijn genomen, wijst volgens Piri op een van de doelstellingen: kritische politici voor gek zetten. ‘Het gemak waarmee dit heeft kunnen gebeuren, baart me grote zorgen.’

De Baltische experts zien een Russisch duo dat bekendstaat onder het pseudoniem ‘Vova en Lexus’, en dat al sinds de annexatie van de Krim actief is, als spil van de activiteiten. Dat denkt Leonid Volkov zelf ook, liet hij aan de NOS weten: ‘Het gaat om goedbetaalde medewerkers van de Russische regering, het is serieuzer dan het lijkt.’ Dat zelfs Baltische politici erin getrapt zijn, is opmerkelijk omdat ze alerter zijn op dit soort desinformatiecampagnes. Pavilionis: ‘Jullie zitten in wat wij noemen het diepe Westen, ver weg. Ze kunnen jullie nog veel makkelijker aanvallen.’

Meer over