Analyse

Nederland heeft gestemd, nu de formatie nog

Wie wordt de verkenner, wie de informateur en wie de nieuwe Kamervoorzitter? Een kalender voor de komende twee weken.

De plenaire zaal van de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh / Volkskrant
De plenaire zaal van de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh / Volkskrant

De kiezer heeft gekozen, maar de machtsvorming moet nog beginnen. Het is een wet in Den Haag dat alle deuren die de afgelopen weken wagenwijd open stonden, nu een voor een weer dichtgaan. Coalitievorming gebeurt in Nederland met de luiken dicht.

Sinds 2012 is er wel iets veranderd. De koning(in) is niet langer de regisseur van de kabinetsformatie, dat is nu aan de Tweede Kamer zelf. Vandaag begint de derde formatie in deze stijl. In 2012 leidde dat, met 47 dagen, tot een van de kortste formaties uit de geschiedenis met een VVD-PvdA kabinet als resultaat. In 2017 werd juist uitzonderlijk lang geformeerd, 225 dagen, waarna het huidige – sinds 15 januari demissionaire – kabinet tot stand kwam.

De nieuwe routine is dat er met een ‘verkenner’ wordt begonnen, voortkomend uit de partij die de verkiezingen heeft gewonnen. In 2012 was dat Henk Kamp, in 2017 Edith Schippers. In beide gevallen werden deze VVD’ers ook informateur.

Afhankelijk van de verkiezingsuitslag kan een tweede informateur worden benoemd. In 2012 was dat voormalig PvdA-politicus Wouter Bos, wiens partij nipt kleiner was gebleven dan de VVD. In de lange formatie van 2017 werden drie informateurs achter elkaar benoemd: na Schippers volgden nog minister van staat Herman Tjeenk Willink en VVD-coryfee Gerrit Zalm.

Koning Willem-Alexander wordt gedurende de kabinetsformatie steeds bijgepraat en heeft een grondwettelijke rol aan het slot van de formatie. De nieuwe bewindslieden leggen tegenover hem de eed of belofte af. Daarna volgt de bordesfoto op paleis Huis ten Bosch.

DONDERDAG 18 MAART

In de loop van de ochtend likken de fracties hun wonden, of vieren ze feest – afhankelijk van de bereikte resultaten. Grotere fracties kiezen of herbenoemen hun fractievoorzitter.

Kamervoorzitter Khadija Arib roept om 14.00 uur de gekozen lijsttrekkers bijeen in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Dat is de ruimte naast de Oude Zaal, waar vroeger de plenaire vergaderingen plaatsvonden. Nu worden in de oude vergaderzaal gedurende de formatie persconferenties gehouden. Vier jaar geleden werd daar ook het regeerakkoord gepresenteerd. In de Rooksalon hangen schilderijen van alle oud-voorzitters van de Tweede Kamer.

Arib baseert zich bij haar uitnodigingen op de voorlopige verkiezingsuitslag. Richard de Mos, lijsttrekker van Code Oranje, liet dinsdag al vrolijk weten dat hij ‘een belletje’ had gehad van Arib. Mocht hij een zetel hebben behaald, was de boodschap, dan diende hij beschikbaar te zijn.

In de vergadering zal de VVD de naam noemen van een beoogde verkenner. Scheidend VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff is de afgelopen dagen al vaak getipt, maar het kan ook een van de demissionaire VVD-bewindslieden zijn. Zodra de naam op instemming kan rekenen, ontvangt Arib de verkenner in de Stadhouderskamer. Dat is de historische zaal waar de formatiegesprekken worden gevoerd, met een eigen opgang aan Binnenhof 2.

VRIJDAG 19 MAART

De verkenner gaat vanaf nu aan de slag, met ambtelijke ondersteuning van het ministerie van Algemene Zaken. Hij of zij voert gesprekken met alle fractieleiders, om te horen welke coalitiemogelijkheden zij voor zich zien. De verkenner heeft iets langer de tijd dan vorige keer, omdat het vaststellen van de verkiezingsuitslag door de coronaperikelen meer tijd neemt.

VRIJDAG 26 MAART

Om 12.00 uur houdt de Kiesraad (het centraal stembureau) een openbare zitting om de definitieve uitslag van de verkiezingen vast te stellen. Dan wordt ook bekend welke kandidaten met voorkeursstemmen in de Tweede Kamer komen, en of bijvoorbeeld CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt meer stemmen heeft gehaald dan CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra.

DINSDAG 30 MAART

Het is tijd om afscheid te nemen van de vertrekkende leden van de Tweede Kamer. Veel bekende gezichten zetten hun loopbaan elders voort. Ruim veertig Kamerleden keren niet terug. Onder hen André Bosman en Sven Koopmans (VVD), Sadet Karabulut en Ronald van Raak (SP), Kathalijne Buitenweg en Bram van Ojik (GroenLinks), Pia Dijkstra en Kees Verhoeven (D66), Carla Dik-Faber en Joël Voordewind (ChristenUnie), Madeleine van Toorenburg (CDA) en John Kerstens (PvdA).

WOENSDAG 31 MAART

De nieuwe leden van de Tweede Kamer worden beëdigd. De nieuwe Kamer debatteert over het eindverslag van de verkenner, dat naar verwachting eerder in de week aan Kamervoorzitter Arib is aangeboden. Per motie wordt een informateur benoemd. De inhoudelijke gesprekken tussen de formerende partijen kunnen beginnen.

Mark Rutte heeft in de campagne gezegd dat hij de formatie in tweeën zou willen doen: eerst een ‘nationaal herstelplan’ voor na de coronapandemie, dan een regeerakkoord. Andere partijen hebben daar niet enthousiast op gereageerd.

Tweede Kamerleden die Kamervoorzitter willen worden, kunnen een sollicitatiebrief aan alle andere Kamerleden schrijven. In de eerste week van april lichten sollicitanten in een plenaire vergadering hun brief toe en stemt de Kamer over de nieuwe voorzitter. Huidig voorzitter Arib heeft gezegd dat zij een nieuwe termijn ambieert. Deze verkiezing vindt plaats sinds 2002. Tot die tijd kwam de voorzitter voort uit onderhandelingen tussen de fracties.

Zodra er verderop in het jaar een regeerakkoord is, maakt de informateur plaats voor de formateur. Dat is de beoogd premier, naar alle waarschijnlijkheid voor de vierde keer op rij Mark Rutte. Hij stelt een kabinet samen. Op de laatste dag voor het verkiezingsreces haalde een voorstel van D66 en GroenLinks, om nieuwe bewindslieden eerst in de Tweede Kamer te horen, het net niet. In gemeenten (met wethouders) en het Europees parlement (met eurocommissarissen) is dit kennismaken voorafgaand aan de feitelijke benoeming, inmiddels gebruikelijk.

Blijf op de hoogte van het laatste verkiezingsnieuws via onze liveblog.

Meer over