Natuurlijk, de chef heeft het weer gedaan

Een beetje stress hoort erbij: daardoor kan je goed presteren als het nodig is. Maar soms gaat de positieve spanning over in frustrerende of zelfs schadelijke stress....

SLECHT NIEUWS voor bazen, afdelingshoofden, chefs en leidinggevenden: opvallend vaak worden zij genoemd als de oorzaak van stress op het werk. Wanneer ze niet persoonlijk de schuld zijn van een onprettige werksfeer, dan ondernemen ze, altans in de ogen van hun medewerkers, te weinig om spanningen op de werkvloer te verminderen.

De top baalt daar natuurlijk van: ze weten dat ze altijd het pispaaltje zijn. 'Natuurlijk is het onterecht dat een chef altijd de schuld krijgt', zegt Jannemieke Hanhart, 'maar in een machtssituatie heeft de machteloze, de werknemer dus, het moeilijker de situatie naar zijn hand te zetten. Wat dat betreft zijn we toch allemaal Kremlin-watchers.'

Antropologe Hanhart is mede-oprichter van het Instituut voor Stress Preventie (ISP) aan de Witte Singel in Leiden. Het adviesbureau begeleidt werknemers die met stress en werkdruk kampen en helpt (zorg)instellingen en bedrijven die 'iets willen doen' aan de werkstress.

Dat begint vaak met het uitzoeken van de relaties tussen werknemer en leidinggevende, zegt Hanhart. 'Als ik bij iemand langs ga die overspannen thuis zit, is mijn eerste vraag: hoe is je relatie met je baas? Dan zitten we vaak bij de kern van het probleem.'

Stress en stress is drie, wat Hanhart betreft. Wie zich geregeld gespannen voelt op het werk, moet achterhalen of het positieve stress, frustrerende stress of schadelijke stress is. Hanhart: 'Positieve stress heb je nodig, frustrerende stress kun je zonder, schadelijke stress moet je zien kwijt te raken.'

Positieve stress, ofwel prestatie-spanning, komt op voorafgaand aan bijvoorbeeld een sollicitatiegesprek, bij het binnenhalen van een belangrijke klant, voor een optreden of bij een examen. 'Het typische van deze vorm is dat er iets van je geëist wordt', aldus Hanhart. 'Het kan heel goed aflopen, maar ook uitdraaien op een mislukking of teleurstelling. Je hebt de kick van de spanning nodig om te presteren en als het goed is, kun je na afloop weer ontladen.'

Vervelender is frustrerende stress, die je belemmert prestaties te leveren. Files onderweg, een computernetwerk dat keer op keer vastloopt, een slechte organisatie, planning of taakverdeling op het werk, omslachtige procedures, onduidelijke of onhandige afspraken. Met een beetje goede wil zijn sommige problemen op te lossen, zoals bleek bij een verzorgingstehuis dat het Instituut voor Stress Preventie inschakelde.

Hanhart: 'Een afdeling dronk elke ochtend om kwart over tien koffie. Dat betekende dat veel verzorgsters zich de pestpokken moesten werken om op tijd alle bewoners voor dat tijdstip te wassen en aan te kleden. Het probleem bleek eenvoudig op te lossen. Want je kunt ook op een later tijdstip koffie drinken, of in groepjes, of besluiten dat niet alle mensen om kwart over tien al gewassen moeten zijn. Sommigen vinden dat namelijk helemaal niet erg.'

Bij schadelijke stress wordt het pas echt problematisch. 'Deze vorm wordt veroorzaakt door negatieve invloeden, die direct tegen de persoon zijn gericht', zegt Hanhart. 'Ze kwetsen en beschadigen mensen dus. Pesterijen of intimidatie door collega's bijvoorbeeld, die de chef oogluikend toestaat, of waar de chef zelfs aan meedoet.' Vaker wordt de sfeer verziekt door een conflict tussen de medewerker en de chef zelf.

De onvermijdelijke gevolgen laten zich raden: gepieker, vermoeidheid, slecht slapen, ziekteverzuim en in het ergste geval de Ziektewet en zelfs de WAO.

Hoe valt dat doemscenario te voorkomen? Er is geen kant-en-klaar recept om stress aan te kaarten. Wel heeft Hanhart heeft een advies: 'Als je zegt dat je je werk niet aankan, dan is de kans groot dat het op de man wordt teruggespeeld. Het is dan een feilen van jou persoonlijk. Jíí kan je werk niet aan, dus jíí hebt een probleem. Logischerwijs verdedigt de leidinggevende zichzelf ook. Daarom moet je het probleem objectiveren, beschrijven: ''Als dat en dat gebeurt, kan ik mijn werk niet doen'', of zeg duidelijk wat er anders moet.'

Toch is de gestresste persoon vaak ook zélf een bron van stress. 'Je moet dus ook kritisch naar jezelf kijken. Heb je zelf soms té hoge verwachtingen en ambities? Zijn de dingen die je anders wil wel te veranderen?' Een valkuil is denken dat 'het allemaal toch geen zin heeft'. 'Dat lost niets op', aldus Hanhart. 'Dan besluit je bij voorbaat dat er niets kan veranderen, of dat je geen andere baan of functie kan krijgen.'

Postiever dan 'het heeft toch allemaal geen zin' is de opvatting 'ik moet er maar mee leren leven'. Volgens Jannemieke Hanhart hoeft die houding niet per se negatief te zijn. 'We verwachten misschien te veel van ons werk. We vergeten dat het goed is afstand te kunnen nemen. Door betrokkenheid bij het werk krijg we lol in wat we doen, maar het maakt ons ook kwetsbaar. Het is eigenlijk een luxe dat we ons werk leuk mogen vinden.'

Anders kun je altijd nog 'intern ontslag' nemen. Hanhart: 'Dat betekent dat je er wel bent, maar dat het je geen bal meer kan schelen.'

Meer over