Namenwand laat op zich wachten

Amsterdam heeft nog steeds geen locatie aangewezen voor het namenmonument voor slachtoffers van de Holocaust. Tot frustratie van het Auschwitz Comité. 'Het is hoog tijd.'

Het ontwerp van Daniel Liebeskind voor een namenmonument in het Wertheimpark in Amsterdam. Beeld .
Het ontwerp van Daniel Liebeskind voor een namenmonument in het Wertheimpark in Amsterdam.Beeld .

Dát er een namenmonument komt in Amsterdam voor de in de oorlog vermoorde Nederlandse Joden, Roma en Sinti, dat heeft burgemeester Eberhard van der Laan de initiatiefnemer, Jacques Grishaver, vorige week nog eens verzekerd. Maar waar? En wanneer? Tot zijn frustratie heeft de voorzitter van het Auschwitz Comité het nog steeds niet te horen gekregen.

Bijna een jaar na de presentatie van het ontwerp van het Holocaust Namenmonument wacht Grishaver nog altijd op een beslissing. Die valt mogelijk een dezer dagen. 'Het is hoog tijd', zegt Grishaver. 'Steeds meer mensen die het nog hebben meegemaakt gaan dood. Ik ben hier al tien jaar mee bezig. Het is een schande dat ik zo lang moet leuren met Joden om ze ergens kwijt te kunnen.'

null Beeld .
Beeld .

Amsterdam zit met de kwestie in zijn maag. Sinds juni vorig jaar is het definitieve besluit over de locatie steeds opnieuw uitgesteld. In opdracht van de gemeente heeft een extern bureau een lijst opgesteld met alternatieve locaties voor het fel omstreden Wertheimpark. Grishaver presenteerde daar op 10 juni vorig jaar samen met de Amerikaanse architect Daniel Libeskind het ontwerp. Libeskind, die ook het Jüdisches Museum in Berlijn ontwierp, bedacht een gevouwen wand, als een boek, met een totale lengte van 460 meter met alle ruim 102 duizend namen van de vermoorden. Een 'pad van licht' in het hart van de oude Jodenbuurt.

'Het is een grafsteen bij het graf', zegt Grishaver. Hij doelt op het spiegelmonument 'Nooit meer Auschwitz' van Jan Wolkers in het park, waar de jaarlijkse Holocaustherdenking plaatsheeft. Onder de gebroken spiegels ligt een urn met as van slachtoffers van de nazi's. Het is de combinatie die het monument zo krachtig maakt, vindt Grishaver. 'Het is er ook voor de miljoenen in de toekomst die het zullen bezoeken, om hen duidelijk te maken dat dit nooit meer mag gebeuren.'

Overschaduwen

Maar juist Karina Wolkers, de weduwe van de in 2007 overleden schrijver en kunstenaar, reageerde woedend. Het monument zou het ontwerp van Wolkers gaan overschaduwen, stelde ze. 'Alsof je de Dokwerker op het Nationaal Monument op de Dam zet.' Een kolossale wand in een klein parkje, dat zou helemaal niet passen. Zonodig, dreigde de weduwe, zou ze als auteursrechthebbende naar de rechter stappen.

'Geen bussen maar bomen' was de slogan waarmee buurtbewoners reageerden. Ze vrezen de touringcars die de naar verwachting 250 duizend bezoekers per jaar naar het park zullen brengen. De namenwand ('Wij buren willen geen muren') zou bijna een derde van het park in beslag nemen. Grishaver bestrijdt dat, het gaat volgens hem om 8 procent. Ook schat hij dat het aantal bezoekers aan de buurt zal toenemen met maximaal 50 duizend. 'De meesten zijn hier al, bijvoorbeeld voor Artis.'

Amsterdam heeft al een namenmonument, in de Hollandsche Schouwburg, van waaruit in de oorlog de Amsterdamse Joden werden weggevoerd. Dat telt 6.700 familienamen op 12 grote glasplaten. 'In 1993 was de Joodse gemeenschap nog niet zover dat de individuele namen genoemd konden worden', zegt conservator Annemiek Gringold van het Joods Historisch Museum. 'Nu zie je een individualisering van het herdenken. De generatie die de oorlog heeft meegemaakt wil alsnog haar verhaal kwijt. En de derde en vierde generatie kennen veel minder schroom dan de tweede om te vragen naar wat er is gebeurd.'

De namen blijven noemen

Het blijven noemen van namen is belangrijk in de Joodse traditie, zegt Gringold. 'Joodse graven worden bijvoorbeeld niet geruimd. Zolang je naam is vastgelegd en wordt genoemd, ben je er nog als de Messias komt. Maar de meeste van de vermoorde Joden hebben geen graf.' In het Digitaal Monument staan sinds 2005 wel alle individuele namen, steeds aangevuld met nieuwe gegevens. 'Heel waardevol, maar je kunt het niet aanraken, een namenwand wel.'

Het Joods Historisch Museum wil aan de overkant van de Hollandsche Schouwburg, die een paar honderd meter van het Wertheimpark ligt, een Nationaal Sjoa Museum openen. Het zou volgens Gringold een ideale combinatie vormen met de namenwand. 'Mensen die het Auschwitzmonument hebben bezocht, komen nu naar de Schouwburg met vragen en opmerkingen. In het Sjoa Museum kunnen we het verhaal achter de namen vertellen.'

Jacques Grishaver blijft ferm staan achter het Wertheimpark als beste plek voor het monument. 'Wij hebben Van der Laan en zijn ambtenaren duidelijk gemaakt dat een andere plek eigenlijk niet denkbaar is. De burgemeester noemde ook de Nieuwe Uilenburgerstraat als mogelijke locatie. Maar dat is een achterafstraatje. We willen niet weggeduwd worden; voor die 102 duizend mensen willen we een plek met statuur.'

Meer over