reportage

Nagorno-Karabach een jaar later: geen koeien meer, maar dertien grensposten erbij

Burgemeester Argam Hovsepyan (links) en boer Felo Avagyan in Aravus.  Beeld Anush Babajanyan
Burgemeester Argam Hovsepyan (links) en boer Felo Avagyan in Aravus.Beeld Anush Babajanyan

Een jaar na het staakt-het-vuren tussen Azerbeidzjan en Armenië lijkt de grenssituatie in de betwiste regio Nagorno-Karabach alleen maar complexer geworden. Het kleine boerendorp Aravus bevindt zich midden in de nieuwe orde. ‘Terwijl ze mij sloegen, zag ik vanuit een ooghoek hoe ze met een stuk hout al mijn koeien hun kant op dreven.’

Jarl van der Ploeg

Als het waar is dat de geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars, zal niemand over een paar jaar nog weten hoe het is afgelopen met de koeien van Felo Avagyan. Want welke beslissingen alle betrokken presidenten, buitenlandse bondgenoten en generaals ook zullen nemen, en hoe de betwiste grens over een paar jaar ook zal lopen, een ding is zeker: Avagyan is zijn koeien definitief kwijt.

Dat zit zo: afgelopen zomer, een paar maanden na de oorlog die Azerbeidzjan en Armenië uitvochten in de grensregio Nagorno-Karabach, liepen er opeens twaalf Azerbeidzjaanse soldaten naar het weiland van Avagyan om hem een pak rammel te geven.

‘Ze zeiden: je bent illegaal de grens over gestoken’, vertelt Avagyan (48). ‘Dat was niet zo – ik zat gewoon waar ik altijd zat – maar ze riepen: je bent een crimineel. We brengen je naar Bakoe! En terwijl ze mij sloegen, zag ik vanuit een ooghoek hoe ze met een stuk hout al mijn koeien hun kant op dreven. Net zolang tot bijna mijn hele kudde in het verkeerde land stond.’

Gesteggel over grenzen

Precies een jaar nadat Armenië en Azerbeidzjan hun wapenstilstand hebben getekend, laat de situatie rondom het dorp Aravus zien dat het meest fundamentele probleem tussen beide aartsvijanden verre van opgelost is: nog altijd is er gesteggel over de grenzen. Dat komt vooral doordat er bij het staakt-het-vuren van een jaar geleden wel een aantal duidelijke afspraken zijn gemaakt over de grenzen in de conflictregio Nagorno-Karabach, maar voor een aantal aanpalende regio’s, zoals de regio Sjoenik waarin het dorp Aravus ligt, ontbreken dergelijke afspraken.

Het gevolg: onduidelijkheid en onzekerheid. Kijk alleen al naar de kaartenapp van Apple, die bepaalde stukken van dit grensgebied resoluut aan Armenië toewijst, terwijl ze volgens Google Maps toch echt in Azerbeidzjan liggen. ‘Ik heb al meerdere soldaten met Google Maps zien zwaaien terwijl ze stukken van onze grond innamen’, zegt burgemeester Argam Hovsepyan van Aravus. ‘Ik kan wel zeggen dat ik het er niet mee eens ben, maar wat weet ik ervan? Niemand heeft ons iets verteld, ook onze eigen regering niet.’

Het dorp Aravus is uitgegroeid tot een belangrijk scharnierpunt in een  complexe geopolitieke realiteit. Beeld Anush Babajanyan
Het dorp Aravus is uitgegroeid tot een belangrijk scharnierpunt in een complexe geopolitieke realiteit.Beeld Anush Babajanyan

Grenzen zijn al zo lang een probleem in de zuidelijke Kaukasus. Vanwege de strategische plek op de Zijderoute werden deze heuvels afwisselend overheerst door de Perzen, de Ottomanen, de Romeinen, de Mongolen, de Sovjets en de Arabieren, waardoor er midden in het gebied twee wereldreligies op elkaar botsen, het christendom en de islam, en er bovendien meerdere geopolitieke grootmachten dringen om extra zeggenschap.

Daarom kent het gebied een geschiedenis die bol staat van de oorlog en heeft het een landkaart die met iedere veldslag nog gecompliceerder wordt. Kaartenmakers die de huidige grenssituatie in beeld proberen te brengen, hebben al snel zes kleuren nodig. Het gebied wemelt na al die jaren getouwtrek van de enclaves, exclaves, onafhankelijke, maar niet-erkende republieken, verlaten steden, mijnenvelden. Er is een door buitenlandse vredestroepen bewaakte bergpas en een ontelbare hoeveelheid bloedvetes, omdat iedereen wel iemand kent die de afgelopen decennia in de burenstrijd is omgekomen. Beide aartsvijanden gunnen elkaar nog zo weinig dat het zelfs onmogelijk voor ze is geworden een grens te delen.

- Beeld -
-Beeld -

Zover het oog reikt

Wat voor gevolgen dat kan hebben, is goed te zien in Aravus, een klein boerendorp in de heuvels waar de meeste daken van golfplaat zijn en waar de wegen bezaaid liggen met onderdelen van uit elkaar gesleutelde Lada’s. Tot precies een jaar geleden kon veeboer Avagyan zijn koeien hier laten grazen tot zover het oog reikte.

Ergens over zijn akkers liep weliswaar een oude Sovjetgrens die honderd jaar geleden in Moskou was getekend om het verschil tussen twee Sovjetrepublieken aan te geven, maar die lijn was dertig jaar geleden irrelevant geworden. Toen was de Sovjet-Unie immers uit elkaar gevallen en had Armenië buurland Azerbeidzjan verslagen in een oorlog waarbij het grote stukken grondgebied had buitgemaakt. Sindsdien was Azerbeidzjan een land dat meer dan 100 kilometer verderop lag en waarvan een simpele boer als Avagyan weinig te vrezen had.

Althans, dat dacht hij. Want eind vorig jaar viel het Azerbeidzjaanse leger, dat sinds die laatste oorlog fiks in defensie had geïnvesteerd, opeens de nabijgelegen grensregio Nagorno-Karabach binnen en wist het tijdens een 44-daagse oorlog grote stukken land te heroveren op Armenië. Toen er op 10 november 2020, vandaag exact een jaar geleden, een staakt-het-vuren werd getekend, waren de dorpsgenoten van Aravus daarom in een klap 64 hectare boerenland kwijt en bleek de nieuwe grens tussen beide landen, die grotendeels overeenkwam met die oude Sovjetgrens, dwars door het weiland van Avagyan te lopen.

‘Kijk, dit is nog Armenië en daar begint nu Azerbeidzjan. Dat daar is ook Azerbeidzjan, daarachter ligt Karabach en die heuvel hier is weer Armenië.’ Burgemeester Hovsepyan wijst druk om zich heen terwijl hij naar de nieuwe rand van zijn dorp loopt. Aravus, een jaar geleden nog een onbeduidend gehucht met 178 inwoners, is uitgegroeid tot een belangrijk scharnierpunt in een complexe geopolitieke realiteit. Opeens passeert de enige overgebleven weg naar Nagorno-Karabach hier de grens, waardoor er de afgelopen maanden dertien grensposten verschenen.

Russische vlag

Op sommige van die grensposten wapperen Azerbeidzjaanse vlaggen, op andere de Armeense vlag en boven weer andere prijkt de Russische vlag. Rusland wilde al langer een extra voorpost in de zuidelijke Kaukasus, onder meer om tegenwicht te bieden aan Navo-lid Turkije, dat als belangrijkste bondgenoot van Azerbeidzjan zeer actief is in de regio. Het zag in de oorlog rondom Nagorno-Karabach een ideale mogelijkheid. Het staakt-het-vuren-verdrag werd daarom onder het toeziend oog van de Russische president Poetin getekend met als gevolg dat er tot ten minste 2025 een kleine tweeduizend Russische vredestroepen actief zijn in het gebied.

‘Toen de koeien van Felo werden gestolen, heb ik daarom hulp gevraagd bij de Russen’, zegt burgemeester Hovsepyan. ‘Zij zijn toen samen met mij naar de Azerbeidzjaanse soldaten gelopen, maar die wezen toen gelijk naar de Russen en zeiden: als jij de hulp van Poetin inschakelt, moeten wij eerst toestemming aan Erdogan vragen voor we je koeien teruggeven. Toen begonnen ze te lachen en dat was dat. Fejo heeft nu nog vijf koeien over waarmee hij zijn gezin moet voeden.’

Verhalen zoals die over de koeien van Fejo Avagyan zijn verhalen waarin honderdduizenden Armenen zich sinds een aantal maanden herkennen. Het zijn allemaal verhalen over een volk dat in de knel zit tussen allerlei grootmachten, onzeker is over zijn eigen grenzen en daarom niet meer goed weet op wat voor toekomst het zich moet richten.

Goud en koper

Tijdens de oorlog van vorig jaar, waarbij zevenduizend mensen stierven en bijna 90 duizend Armenen op de vlucht sloegen, verloor het land een groot deel van zijn inkomstenbronnen. In 2019 waren de goud- en kopermijnen in de regio Nagorno-Karabach nog goed voor 13 procent van de lokale economie. Vrijwel al die mijnen zijn van land gewisseld.

Hetzelfde geldt voor de waterkrachtcentrales. Tot een jaar geleden was hydro-elektriciteit een van de weinige positieve punten van de economie van Nagorno-Karabach, sinds de oorlog vallen nog maar zes van de 36 waterkrachtcentrales onder Armeens gezag. Drinkwater is een probleem geworden, omdat ook veel waterbronnen nu over de grens liggen. Door het verlies van duizenden hectaren landbouwgrond nam ook de prijs van voedsel in een jaar tijd met gemiddeld 13,5 procent toe; verreweg de hoogste inflatie sinds de onafhankelijkheid.

En dan is er nog de huurprijs, die sinds de komst van tienduizenden binnenlandse vluchtelingen in sommige steden verdubbelde. ‘Het is rampzalig’, zegt Hayaser Baghdasaryan (31), een vluchteling die tot een jaar geleden brandweerman was in Sjoesji, een inmiddels Azerbeidzjaanse stad in Nagorno-Karabach. Vanwege de oorlog woont hij nu samen met zijn ouders, zussen, nichtjes, vrouw en kinderen – elf mensen – in een veel te klein huis aan de rand van de Armeense hoofdstad Jerevan.

Door een structureel gebrek aan banen verdient hij zijn geld als manusje-van-alles, waardoor de familie rond moet komen van slechts 300 euro per maand. Aangezien alleen al hun huur 350 euro bedraagt, heeft hun huisbaas ze recentelijk gevraagd voor het eind van de maand hun spullen te pakken.

‘Ik ben elke dag online op zoek naar nieuwe huizen, maar omdat er zoveel vluchtelingen zijn, lukt het niet’, zegt hij. ‘Ik weet niet goed wat we moeten doen. Ik kan geen baan vinden, ik kan geen huis vinden, ik heb geen geld en ik kan niet terug.’

Schietincidenten

Ook verhuizen naar een dorp in het nieuwe grensgebied, in een dorp als Aravus waar de huizen goedkoper zijn, is geen optie voor Baghdasaryans gezin. Hoewel ook hij niet precies meer weet hoe de grenzen van zijn eigen land eruitzien, weet hij wel zeker dat hij er niet langer van afhankelijk wil zijn. De afgelopen maanden vonden immers meerdere schietincidenten plaats en ook zijn er verhalen te over van Azerbeidzjaanse grenswachten die hun post steeds ietsje verder naar het westen opschuiven.

Zo passeert de enige fatsoenlijke weg die het zuiden van het Armenië met het noorden verbindt, inmiddels 28 keer de grens met Azerbeidzjan – beduidend vaker dan een jaar geleden. Steeds minder Armenen durven de weg te gebruiken en ook vrachtwagenchauffeurs die handel drijven met Iran ondervinden grote hinder, omdat ze om de haverklap worden tegengehouden.

Bovendien besloot de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev onlangs een van zijn nieuwe grensregio’s Oost-Zangezur te noemen. Niet lang daarna zei hij in een toespraak dat ook West-Zangezur – waarmee hij doelde op de huidige Armeense regio Sjoenik, waarin ook Aravus ligt – vanwege historische redenen eigenlijk bij Azerbeidzjan zou moeten horen. ‘We zullen daar ooit naar terugkeren’, zei hij. ‘Sterker nog: we zijn al aan het terugkeren en niemand kan ons stoppen.’

En dus is ruim eenderde van de 1.270 stuks vee die een jaar geleden nog in Aravus rondliepen, kwijtgeraakt’ in Azerbeidzjan. De rest is grotendeels verkocht door de inwoners die erger wilden voorkomen. ‘Toch weiger ik mijn geboortedorp te verlaten’, zegt Felo Avagyan, de veeboer die nog maar vijf koeien overheeft en met zijn zoon nadenkt over een gepast toekomstplan. Investeren in akkerbouw heeft geen zin, zegt hij, want de geschiedenis leert nu eenmaal dat landsgrenzen in dit gebied gemakkelijker te verplaatsen zijn dan abrikozenbomen. ‘Dus het wordt waarschijnlijk honing.’

Via een klein knikje met zijn kin wijst Avagyan naar een grenspost waarboven nu de Azerbeidzjaanse vlag wappert. ‘Bij bijen maakt het namelijk niet zoveel uit als ze per ongeluk de grens overvliegen.’

Tijdlijn Nagorno-Karabach

1921

De bolsjewieken veroveren Azerbeidzjan en Armenië. Ze delen de bergregio Nagorno-Karabach in bij Sovjetrepubliek Azerbeidzjan, tot onvrede van etnische Armeniërs die er de meerderheid vormen.

1988

Armeniërs in Nagorno-Karabach eisen aansluiting bij Armenië. Azerbeidzjan is tegen, net als de centrale regering in Moskou. Als de Sovjet-Unie uiteenvalt, breekt er oorlog uit: 20 duizend doden, een miljoen vluchtelingen, vooral Azerbeidzjanen.

1994

Armenië en Azerbeidzjan spreken een wapenstilstand af. Armeniërs controleren Nagorno-Karabach en hebben nog 7 regio’s ingenomen: 14 procent van Azerbeidzjan blijft bezet. Turkije sluit de grens met Armenië uit solidariteit met Azerbeidzjan.

2020

Er breekt opnieuw oorlog uit. Met steun van onder meer Turkse militairen blijkt Azerbeidzjan onverslaanbaar. Als er na ingrijpen van Rusland op 10 november een akkoord wordt gesloten, krijgt Bakoe dan ook een groot deel van de in 1994 verloren regio’s terug, net als een aanzienlijk deel van het grondgebied van Nagorno-Karabach.

Meer over