Nafta doet de ongeschoolde de das om

Aan de Mexicaans-Amerikaanse grens vindt de grote schifting plaats. Er is slechts toekomst voor geschoolde arbeiders. Clinton gaat vandaag op pad voor verdere liberalisatie....

ZELFS NA dertig jaar sport-shirts, spijkerbroeken, en leren jacks naaien, verdiende Irene Loza niet méér dan het minimumloon van amper vijf dollar per uur. Haar snelle handen maakten Levi's, Polo, Fila en Sassoon. Duizenden logo's van de Chicago Bulls stikte zij op zijden hemden en broeken, die koopkrachtige 'suburbia-kids' in Amerika en Europa voor minstens het tienvoudige aanschaffen.

Toch was Irene, een 46-jarige Texaanse van Mexicaanse afkomst, nog te duur. Sun Apparel Inc. zette haar kort voor de zomer samen met 297 andere naaisters aan de kant en verplaatste banen en naaimachines naar de andere kant van de Rio Grande, naar Ciudad Juarez in Mexico.

Vanaf de bovenste verdieping van Hotel International in El Paso, waar zij af en toe werkt als schoonmaakster, ziet zij de nieuwe fabriekshal in Juarez. Eens een zanderig pleisterplaatsje, nu een van de snelst groeiende steden in noordelijk Mexico.

'Een dollar per uur, een dollar per uur krijgen ze daar', mompelt zij half verontwaardigd, half berustend. Dat is dan wel het maximum dat haar Mexicaanse collega's in de belastingvrije 'maquiladores' kunnen verdienen. Als regel betalen de Amerikaanse, Aziatische en Europese assemblage-fabrieken, waarvan de hoofdkantoren aan de andere kant van de grens blijven, meer dan vijf dollar per dag, nog niet eens het nieuwe minimumloon in de VS.

Gricelda Rodriguez en Maria Consuelo Garcia, ex-collega's en vriendinnen van Irene, moeten zelfs Medicaid missen. Zij wonen al 25 jaar als legale immigranten in de VS, maar ze zijn nooit genaturaliseerd. De nieuwe immigratie- en bijstandswetten verbieden dat de overheid hen helpt.

Maria, begin veertig en ogenschijnlijk niet kapot te krijgen: 'Ik wil helemaal geen hulp, ik wil werk, want ik heb alles verloren: mijn baan, mijn loon, mijn gezondheidszorgverzekering'. 'De eerste weken was ik heel erg depressief. Ik kon geen ander werk vinden. Maar nu ik weer naar school ga, voel ik me wel al wat beter. Je moet leren vechten en dat valt niet mee', vertelt de kleine, gedrongen Irene in 'Spanglais', Spaans doorspekt met Engelse woorden.

Duizenden ongeschoolde mannen en vrouwen hebben in El Paso in de afgelopen twee jaar hun werk verloren omdat de fabrieken de grens zijn overgestoken. Volgens de officiële cijfers van het ministerie van Arbeid in Washington gingen na de invoering van het Noordamerikaans Vrijhandelsverdrag van Canada, Mexico en de VS, 124-duizend banen verloren. Niet alleen in de grensstreek, maar ook in het midden-westen en noord-oosten zijn fabrieken gesloten en verhuisd naar Mexico.

Het 'gigantische zuigende geluid' van wegstromende banen en investeringen, door Ross Perot voorspeld, moet echter nog worden gehoord. Dit verlies aan werk is ruimschoots gecompenseerd door de groei van de economie, die nagenoeg volledige werkgelegenheid heeft gecreëerd, zegt president Clinton, die morgen begint aan zijn eerste reis door Latijns-Amerika.

Uitbreiding van Nafta tot aan Kaap Hoorn zal een belangrijk thema zijn tijdens zijn bezoeken aan Venezuela, Brazilië en Argentinië. Hij heeft aan het Amerikaanse Congres onlangs toestemming gevraagd daarover onderhandelingen te beginnen. Maar de wonden van drie jaar geleden zijn nog niet geheeld. Democraten in het Congres, gesteund door de vakbeweging en een handvol Republikeinen, verzetten zich krachtig tegen een nieuwe liberaliseringsronde. Opnieuw is er een emotionele discussie losgebroken over de handelspolitiek van de president.

Clinton vecht tegen het beeld dat Irene en haar collega's zien als zij vanaf de heuvels rondom El Paso uitkijken over de prairie van zand en steen. Aan de andere kant van de rivier, die is afgebakend met hoge hekken, tv-camera's en de altijd aanwezige grenspolitie. Aan de nieuwe fabriekshallen van RCA, Siemens, Philips, Ford, General Electric en Berg Electronics aan de Avenida de Casas Grandes hangen enorme spandoeken: 'Vacantes: Operadoras(es). Contraction immediata'. Startloon niet meer dan zes pesos per uur, nog geen dollar. Het aantal maquiladora-banen is in twee jaar met 77-duizend gestegen tot 177-duizend.

Langs de 2000 mijl lange grens, van de Stille Oceaan tot de Golf van Mexico, is de werkgelegenheid in de assemblage-fabrieken toegenomen van een half miljoen banen in 1994 tot bijna 900-duizend dit jaar.

Uit heel Mexico trekken werkzoekers en hun families naar Juarez. Wie een uurtje op de rotonde aan de zuidelijke rand van de stad gaat staan, telt in de stromen bussen en vrachtwagens met Amerikaanse nummerborden minstens dertig rammelende trucks met huisraad en families in de achterbak. Uit de kentekenplaten kan worden afgeleid dat de nieuwkomers zelfs uit de zuidelijkste staten komen.

Bij de meeste maquiladores worden keurige nieuwbouwwijkjes aangelegd, maar de vraag overtreft het aanbod en de huren kunnen alleen worden betaald door het middenkader. Nieuwkomers zoeken daarom een onderkomen in de huizen van golf- en spaanplaat, in de 'colonia' aan de rand van de stad. Dit zijn de wijken zonder stromend water, goede drainage, electriciteit en scholen.

Het hoofdkwartier van het grootste drugskartel van Mexico ligt op een steenworp afstand van de fabrieken van Philips en Siemens. Vakbonden ontbreken en al te nieuwsgierige journalisten, zoals onlangs een team van The El Paso Times overkwam, worden door lokale politie weggeknuppeld van de bedrijfsterreinen.

De Oscar Flores Boulevard leidt naar de grens, waar Cynthia en Cecilio Portillo met hun veertigtonner in de rij staan. Toen tien jaar geleden de eerste maquiladores werden opgericht, begrepen zij dat hun werk in de textielindustrie in El Paso gedoemd was te verdwijnen. Verleden jaar namen zij de grote stap en kochten met spaargeld en een lening een tweede hands truck met oplegger.

Sinds januari vervoeren zij goederen van de maquiladores naar Chicago, Indianapolis en Syracuse. 'We hebben sinds januari 57 duizend dollar verdiend. Wij zijn bezig een nieuw huis te kopen en denken aan een nieuwe truck. We doen dingen die we nooit gedacht hadden te doen', vertelt Cecilio.

De Portillo's zijn in El Paso in de minderheid. Met Nafta-geld zijn in twee jaar slechts 500 voormalige werknemers uit de textiel en electronica omgeschoold tot chauffeur.Toch noemt Tom Thomas van de Greater El Paso Chamber of Commerce hen als voorbeeld.

'De economie van El Paso was voorbestemd om drastisch te veranderen. Onze economische basis was te eenzijdig. Het tijdperk van onbeperkt ongeschoold werk zou ook zonder Nafta zijn afgesloten.

'Het proces van omschakeling was allang begonnen. Het klopt dat hier veel ongeschoold werk verloren is gegaan, maar de critici vergeten dat er jaarlijks 12-duizend banen in de financiële dienstensector en het transportwezen bijkomen', aldus Thomas.

Hoewel in El Paso, met een werkloosheid van 12 procent Franse toestanden heersen, ziet Thomas de werkgelegenheid in de financiële sector, het transport en de opslag groeien. 'Dat zijn beter betaalde banen, die enige tot veel opleiding vergen'.

Daar hebben Irene, Maria en Gricelda nog weinig van gemerkt. Sinds april tracht Irene, moeder van drie kinderen van 17, 16 en 9 jaar, te overleven van 300 dollar, voedselbonnen en wat huursubsidie. De drie vrouwen hebben extra handicaps; schooldiploma's bezitten zij niet en kun kennis van het Amerikaans is rudimentair. De nieuwe 'English Only'-wetten van de staat Texas verbieden bedrijven werknemers in dienst te nemen die geen Engels spreken.

Gricelda en Maria, die vanwege hun immigrantenstatus Medicaid moeten missen, komen bij sollicitaties niet verder dan het eerste telefoongesprek, waarin de werkgever al kan concluderen dat hun Engels slecht is.

Irene hoopt dat zij, nu zij is begonnen met een opleiding voor kinderopvang, volgend jaar weer werk zal hebben. Maar voor Gricelda en Maria blijft er weinig anders over dan, net als duizenden anderen, El Paso te verlaten.

'Ik zie het somber voor hen in', zegt Guillermo Glenn van La Mujer Obrera (De Werkende Vrouw), die de demonstraties heeft georganiseerd. 'Het onrechtvaardige van de neo-liberale handelspolitiek van Clinton is dat deze vrouwen worden afgedankt. Beloofd was dat er, als er banen zouden verdwijnen, geld zou komen voor omscholing, opvang en huisvesting.

Van de tienduizend mannen en vrouwen die hun werk zijn kwijtgeraakt, kunnen er slechts duizend terecht op de taal- en technische scholen. Ze leren er veel te weinig en de vrouwen die niet over de Amerikaanse nationaliteit beschikken kunnen daar niet terecht', aldus Glenn.

Zelfs de voorstanders van Nafta erkennen dat van vervulling van de randvoorwaarden van het verdrag nog weinig terecht is gekomen. De fondsen voor omscholing zijn te laag om iedereen die daarvoor in aanmerking komt te kunnen helpen. Veel mensen weten zelfs niet eens waar zij voor herscholing en taalcursussen terecht kunnen. Veel hulp van de werkgevers krijgen zij daarbij niet.

Het debat over Nafta en uitbreiding van de vrijhandelszone naar Latijns-Amerika wordt, niet onbegrijpelijk, overheerst door emoties. Volgens professor Robert Lawrence van de John F. Kennedy School of Government van de Harvard Universiteit wordt terechte kritiek op de uitvoering van de Nafta-verdragen verward met economische analyses van het handelsbeleid. De econoom vreest dat een deel van het Congres en de vakbeweging nog steeds last hebben van Globaphobia.

'Internationale handel met Mexico zorgt voor verschuivingen op de arbeidsmarkt van laag betaalde banen naar beter betaalde banen, maar heeft geen invloed op het totaal aantal banen in de VS. Mexico mag dan onze op een na grootste handelspartner zijn, de importen vanuit Mexico beslaan nog niet één procent van het Amerikaanse BNP. Het is zeer goed mogelijk dat er banen zijn verplaatst naar Mexico, 124-duizend zegt het ministerie van Arbeid. Dat aantal verbleekt bij de creatie van honderdduizend banen iedere maand'.

Economen als Lawrence en Paul Krugman begrijpen de onrust over handelsakkoorden wel, maar constateren dat in het debat fictie een grotere rol speelt dan de feiten. Als Amerikaanse werknemers, de middenklasse in het bijzonder, bezorgd zijn, heeft dat eerder te maken met de slechts langzaam stijgende lonen, de herinneringen aan de massa-ontslagen en de nog steeds groeiende inkomensverschillen.

Krugman, van het Massachusetts Institute of Technology, betoogt voortdurend dat het een misvatting is dat de trage loonontwikkeling en de inkomensongelijkheid weer voortvloeien uit de concurrentie van de lage-lonenlanden. Maar ik heb geleerd te vechten'.

Meer over