Nachtmerrie van de toekomst

Een nieuwe science fiction-serie van de VPRO toont Nederland in 2020. Geen vliegende auto's, maar wel afgehakte vingers en bejaarden in tuigjes....

Maud Effting

STEL, je bent scenarioschrijver en je moet bedenken hoe de wereld er in 2020 uitziet. Misschien heeft de mens van 2020 zich in je fantasie ontwikkeld tot ideale aardbewoner. Intelligent, sociaal. Geld is niet belangrijk. Problemen worden opgelost door een computer. Iedereen is perfect. Iedereen is gelijk.

Het kan ook anders. Je kunt ook een wereld creëren waarin de bejaarden in tuigjes aan het plafond hangen. Met koptelefoons op hun hoofd waarop de hele dag ABBA wordt gespeeld. Een wereld waarin overal bewakingscamera's zijn opgesteld, de doodstraf is ingevoerd en mensen verplicht zijn om elkaar te begluren.

We wilden een schrikbeeld schetsen, zeggen Hein Schütz en Alma Popeyus, scenarioschrijvers van de nieuwe VPRO-serie Leven en dood van Quidam Quidam, die vanaf 28 januari wordt uitgezonden. Schütz: 'We wilden iets stellen tegenover die absolute zekerheid van de Nederlanders dat het wel goed komt met dit landje. We wilden laten zien welke kant het op kán gaan met de maatschappij.'

Leven en dood van Quidam Quidam is een achtdelige serie over de ondergang van de verzorgingsstaat. Hoofdpersoon is een vijftienjarig hackertje, Quidam Quidam ('zomaar iemand'), dat ter dood is veroordeeld. Door enter exit, een nieuwe executiemethode, zal hij in 2020 worden verwijderd. Zelf is Quidam overtuigd van zijn onschuld. In executiecentrum Waalsdorp vertelt hij via flashbacks zijn levensverhaal, en schetst hij een beeld van Nederland in 2020.

Het is zeldzaam dat Nederlandse scenarioschrijvers zich op science fictionachtig drama storten. Bovendien: waar een Amerikaanse sf-serie als Star Dek de ideale samenleving van de makers weerspiegelt en steeds intelligentere aardbewoners laat zien, tonen Schütz en Popeyus een nachtmerrie-scenario. Quidam Quidam als tegenpool van Star Trek.

Zelf zien de schrijvers hun dramaserie minder als science fiction – 'Géén vliegende auto's. Het gaat meer om de ideeën dan om technische hoogstandjes', aldus Schütz. Niettemin bevat de serie volop futuristische elementen, zoals injecteerbare chips in de bloedbaan, computers die diagnoses stellen, stroomstoten die van een afstand worden toegediend.

Volgens de schrijvers is Quidam Quidam vooral een politiek drama – óók een genre dat in Nederland niet veel wordt beoefend. Quidam blijkt de zoon van een politicus, een D66-achtige figuur, gemodelleerd naar Gerrit Jan Wolffensperger. Hij probeert uit alle macht de verzorgingsstaat te redden, maar die barst uit zijn voegen door misbruik en fraude. Om dat tegen te gaan laat hij overal camera's plaatsen en staat hij prenataal genetisch onderzoek toe om criminelen voortijdig op te sporen en te aborteren. De calculerende burger weet zijn maatregelen echter te omzeilen, waardoor de misdaad juist verergert.

Popeyus en Schütz stellen daarmee het heilige geloof van politici in hun idealen aan de kaak. 'De enige manier waarop een politicus goed kan regeren, is door zichzelf voortdurend ter discussie te stellen', meent Popeyus. 'Die politicus zit vol met goede bedoelingen, maar hij gelooft te hard in zijn eigen systeem. Hij wil té perfect zijn. Hij wil de verzorgingsstaat redden, maar gaandeweg gaat hij daarbij over lijken. De doodstraf wordt ingevoerd door het falen van zijn systeem.'

Toch wordt Quidam Quidam niet belerend, althans niet in toon. Hoe serieus de scenarioschrijvers en regisseurs de ondergang van de verzorgingsstaat ook nemen, ze brengen het laconiek. En slaan absurdistische zijwegen in.

Bij hun fantasie over 2020 lieten de schrijvers zich inspireren door de media. Ze lazen en keken naar honderden documentaires over kunstmatige intelligentie, bewakingscamera's en genetische manipulatie. Ook lazen ze over methoden om via iris-identificatie of vingerafdrukken geld te pinnen. 'We kwamen bijna als vanzelf op nieuwe vormen van misdaad', zegt Popeyus. Ze verzonnen chopper-bendes, criminelen die bij hun slachtoffers wijsvingers afhakken of ogen uitlepelen en in de formaline gooien. Ook bedachten ze een nieuwe vorm van fraude: mensen die zich expres laten beroven of verkrachten voor de camera om een sociale uitkering te kunnen krijgen.

Soms haalde de werkelijkheid hen in. 'We hadden witte en grijze illegalen bedacht voordat ze bestonden', zegt Schütz. 'En een container met dode Chinezen in Rotterdam. Die hebben we er maar uitgehaald.'

De serie kostte maar liefst 9 miljoen gulden, maar dat heeft regisseurs en schrijvers wel iets opgeleverd: Quidam Quidam werd geselecteerd door het Rotterdams Film Festival, waar hij integraal wordt vertoond.

Bijzonder is de manier waarop het verhaal wordt verteld: regisseurs Robert Wiering (Goede Daden bij Daglicht) en Maria Uitdehaag gebruikten clips, spotjes, talkshows, computerspelletjes en journaalfragmenten. De 'normale' filmbeelden worden geregeld onderbroken dodr likkersnieuws, betuttelende overheidsspotjes en gezellige commercials voor Pundtraat Executions BV, het bedrijf dat de doodstraf uitvoert.

Ze mengden verschillende filmstijlen. De verhaallijn over Quidams vader filmden ze op video: scherp, kil, en met een strakke cameravoering. Quidams moeder komt juist warm en romantisch in beeld, in een rommelige stijl.

Er is gekozen voor een gedetailleerde aanpak. De schrijvers stelden zelfs een verklarende woordenlijst samen. Daarop prijken begrippen als verknisteren, retro-illegaal, en lavma.

Door de verschillende vertelstijlen en de begrippen wordt Quidam Quidam een moeilijke dramaserie, die alleen in staat van opperste concentratie te volgen is. Maar dat is geen bezwaar: 'De kijker hoeft het niet meteen te snappen', zegt Popeyus. 'Vergelijk het met muziek. Sommige liedjes kun je zo meezingen, maar een symfonie moet je meerdere keren horen.'

In Nederland wordt weinig geëxperimenteerd met drama, vinden de schrijvers. Bovendien bestaat er geen klimaat voor politiek drama; Nederlandse dramaseries zijn voornamelijk psychologisch. 'Relaties staan bovenaan', zegt Schütz. 'Daar is niets mis mee', zegt Popeyus. 'Maar Nederlands drama is vaak zo neuzelig. Ook als het wél kritiek heeft op de maatschappij.'

En dat is jammer, denken ze. Popeyus: 'Kijk naar Engeland. Dam heb je The house of cards, Yes Minister. Die hebben een groot publiek. En in Engeland ensceneren ze rustig de begrafenis van Thatcher in een dramaserie. En dat wordt dan op hoog niveau besproken. Hier zou dat niet kunnen. Wij zouden Lubbers niet dood mogen laten gaan.'

Meer over